Αλέξης Σταμάτης: Ζούμε στην εποχή

Αλέξης Σταμάτης: Ζούμε στην εποχή αυτοσκηνοθεσίας του εαυτού – Όχι δεν είμαι διχασμένη προσωπικότητα!

Το καινούργιο βιβλίο του Αλέξη Σταμάτη «Υπήρξα τόσοι άλλοι» (Εκδόσεις Καστανιώτη) σε βάζει στο κλίμα του με το που το πιάνεις στα χέρια σου και βλέπεις τη Μπέτυ Αρβανίτη να κοιτάζει πέρα μακριά στα αρχαία των Δελφών και τον μικρό Αλέξη να είναι χωμένος μέσα σε ένα βιβλίο.

Το «Υπήρξα τόσοι άλλοι» είναι ένα βιβλίο καμωμένο με αλήθειες για την ζωή του Αλέξη Σταμάτη, αγαπημένου και πολυδιαβασμένου συγγραφέα που έχει επιβάλει το προσωπικό του στιλ.  
Η κουβέντα μας, που ακολουθεί είναι μια ακόμη προσπάθεια να συνδεθούμε με έναν αγαπημένο των ελληνικών γραμμάτων.
Το αυτοβιογραφικό «υπήρξα τόσοι άλλοι» δε σημαίνει ότι ο Αλέξης Σταμάτης βάζει τα μολύβια στην άκρη, όπως θα δεις παρακάτω. Και το πιο σημαντικό: μέσα από αυτοβιογραφικές σημειώσεις ο Αλέξης Σταμάτης μας μεταφέρει εικόνες, αναμνήσεις αλλά σχόλια για την Αθήνα περασμένων δεκαετιών και μας παρουσιάζει πρόσωπα που όσο και να τα ξέρουμε έχουμε πάντα ανάγκη να τα γνωρίζουμε καλύτερα μέσα από τα μάτια ανθρώπων που τα γνώρισαν και τα έζησαν!

Φυσικά οι «ταυτότητες», η Αθήνα περασμένων δεκαετιών, και η πατρότητα που έτσι κι αλλιώς διατρέχουν το βιβλίο του είναι κομμάτι της πολύ ενδιαφέρουσας κουβέντας που αρχίζει ευθύς αμέσως.

Πώς γεννήθηκε η ανάγκη για ένα τόσο αυτοβιογραφικό βιβλίο;

Το βιβλίο άρχισε από την ανάγκη μου να κρατάω σημειώσεις. Ήθελα να αρχίσω ένα μυθιστόρημα και αυτό είναι που κάνω συνήθως πριν μπω στο θέμα. Αυτές οι σημειώσεις όμως απέκτησαν τη δική τους ζωή, άρχισαν να συνομιλούν μεταξύ τους και να συγκολλούνται. Από ένα σημείο και μετά, χωρίς ίσως να το καταλάβω, είχα στα χέρια μου ένα σχεδόν συγκροτημένο κείμενο με μία αφηγηματική δομή που μπορεί να μην ήταν ορατή σε πρώτο πλάνο αλλά υπέφωσκε στο παρασκήνιο. Ταυτόχρονα, στο διάστημα της συγγραφής, το οποίο κράτησε από το Νοέμβριο του 2021 έως τον Ιούνιο του 2022, συνέβαιναν διάφορα πράγματα τόσο στην προσωπική μου ζωή τόσο και στην επικαιρότητα. Ένα από τα πολύ σημαντικά ήταν βέβαια η έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία. Όλα αυτά βρήκαν το δρόμο τους μέσα στο κειμενικό κορμό και κατέληξαν σε ένα σύνθετο έργο το οποίο πιστεύω ότι δεν είναι εύκολο να καταταγεί.

Πέραν της αναμέτρησής σου με τον αλκοολισμό, για την οποία έχεις ξαναμιλήσει, στο «Υπήρξα τόσοι άλλοι» αποκαλύπτεις πολύ προσωπικές σου εμπειρίες. Τι κάνει έναν άνθρωπο να θέλει να «ομολογήσει»;

Δεν θεωρώ ότι το βιβλίο αυτό είναι μία ομολογία. Ομολογία σημαίνει πράγματα για καιρό κρυμμένα, συνήθως ενοχικά, τα οποία φέρνει κάποιος το φως όταν είναι έτοιμος. Στην περίπτωση μου ότι ήταν να αναδυθεί δεν ήταν κρυφό, φαίνεται πως βρήκε την ώρα του. Τίποτε δεν έγινε εκβιαστικά ούτε ήταν προαποφασισμένο. Εξάλλου αν προσέξει κανείς τα παλιά μου βιβλία πολλά από τα θέματα στα οποία αναφέρομαι στο νέο βιβλίο υπάρχουν και εκεί υπό τον μανδύα βέβαια της μυθοπλασίας. Τούτου λεχθέντος, είμαστε όλοι αναξιόπιστοι αφηγητές της ζωής μας. Η ελαττωματική μνήμη και η αυταπάτη μας προκαλούν όλους όταν αναλογιζόμαστε το παρελθόν μας.

Όταν είδα στο fb τη φωτογραφία του εξωφύλλου, που ανέβασες πριν κυκλοφορήσει το βιβλίο, αμέσως σκέφτηκα δύο πράγματα: Τι τρυφερή εικόνα της Μπέτυς Αρβανίτη με τον γιο της και πόσο απόγνωση κρύβει ο τίτλος. Τελικά είναι άγος να έχεις υπάρξει «τόσοι άλλοι» ή εγώ το πήρα στραβά;

Ως προς την πρώτη παρατήρηση θα συμφωνήσω ότι είναι μια πολύ όμορφη φωτογραφία η οποία αποτυπώνει μια ιδιαίτερη στιγμή. Βρισκόμαστε στους Δελφούς, δίπλα στα αρχαία, η μητέρα μου κοιτάζει τον ορίζοντα κι εγώ είμαι εντελώς απορροφημένος σ’ ένα βιβλίο. Έτσι θυμάμαι τον εαυτό μου για πολλά χρόνια, μέσα στις σελίδες ενός κειμένου. Μπορεί να γύρω μου να συμβαίνουν διάφορα πράγματα αλλά εγώ εκεί, στην ιστορία. Με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, είμαστε όλοι αγκυροβολημένοι στο βιβλίο. Όπως λέει και ο Μπολάνιο, μια βιβλιοθήκη είναι μια μεταφορά για το καλύτερο για τα ανθρώπινα όντα, με τον ίδιο τρόπο που ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης μπορεί να είναι μια μεταφορά για το χειρότερο γι’ αυτά. Όσον αφορά τον τίτλο δεν το διαβάζω καθόλου σαν κάτι το ζοφερό. Αλίμονο αν ήμασταν ένα πράγμα και μόνο. Στη ζωή μου φυσικά και έχω υπάρξει διαφορετικός ανάλογα με τις συνθήκες, ακολουθεί κανείς τον διαρκή ρέοντα ανασχηματισμό της ύπαρξης του. Εντός του εαυτού αναφύονται αρκετές όψεις της προσωπικότητας. Ελπίζω όχι όλες μαζί και ταυτοχρόνως! Όχι, δεν είμαι διχασμένη προσωπικότητα !

Οι «ταυτότητες» της ζωής μας είναι καθημερινά πολλές. Εσύ ορίστηκες κάποια στιγμή ως γιος της Μπέτυς Αρβανίτη, ως αλκοολικός, ως συγγραφέας, σήμερα ως μπαμπάς του Ερμή Πόσες ταυτότητες και «ρόλους» παίζουμε στη ζωή μας και τι πιθανό «κουσούρι» μας αφήνει αυτό;

Και πάλι θα πω ότι καμία από αυτές τις ταυτότητες εκτός από την τελευταία δεν με έχει ορίσει ουσιαστικά στη ζωή μου. Ειδικά η πρώτη σχεδόν ποτέ μια και με τη μητέρα μου έχοντας μια πολύ μικρή διαφορά ηλικίας ήμασταν σχεδόν φίλοι με τα καλά και τα στραβά μιας τέτοιας ιδιαίτερης σχέσης. Δεν ακολούθησα το δικό της επάγγελμα και ό,τι έκανα στο δικό μου το χώρο οριζόταν και αφορούσε μόνο εμένα.

Η Μπέτυ Αρβανίτη στη “Φόνισσα”

Tο αίτημα είναι να είναι κανείς ελεύθερος, εντελώς ελεύθερος στην ζωή του και από κει και πέρα ως ένα πλήρες και συγκροτημένο άτομο να δημιουργεί συνδέσεις με τους άλλους. Όταν ράβει κουστουμάκια τα πράγματα δεν πάνε καλά. Όπως και όταν ταυτίζεται ε τον προαποφασισμένο ρόλο που είτε ο ίδιος έχει επιλέξει είτε οι άλλοι του έχουν φορέσει. Πάμπολλα τα παραδείγματα. Όσον αφορά την περιπέτεια με το αλκοόλ, ευτυχώς είχε ημερομηνία λήξεως. Όταν, μετά από 10 περίπου χρόνια αισθάνθηκα έτοιμος, μίλησα γι’ αυτό έχοντας υπόψη μου το πόσο βοηθητικό μπορεί να είναι κάτι τέτοιο σε ανθρώπους με παρόμοιο πρόβλημα.

Μέσα από τα δικά σου βιώματα περιγράφεις και μια Αθήνα που αλλάζει, μια πνευματική Αθήνα που μεταλλάσσεται, σήμερα πώς βιώνεις την πόλη αλλά και τον πνευματικό / καλλιτεχνικό χώρο που κινείσαι; Επικοινωνούν μεταξύ τους;

Τους τελευταίους μήνες έχω μετακομίσει στα βόρεια αλλά το είναι μου είναι ποτισμένο από το κέντρο της πόλης έχοντας μείνει εκεί σχεδόν εξήντα χρόνια. Τα πράγματα είναι πολύ διαφορετικά βέβαια από τότε που τα θυμάμαι σαν νεαρός συγγραφέας ζώντας σε μια Αθήνα που έβραζε. Οι συζητήσεις έχουν μεταφερθεί στο δίκτυο με ότι και να σημαίνει αυτό, οι προσωπικές σχέσεις έχουν διαρραγεί. Η εμπορευματοποίηση και ο πληθωρισμός στο χώρο της τέχνης έχουν παράξει ένα πλαίσιο σχεδόν αφύσικο και ασφυκτικό. Είμαι χαρούμενος που έχω κάποιους λίγους φίλους με τους οποίους μπορούμε να μοιραζόμαστε ουσιαστικά πράγματα.

Ποιο σημείο του βιβλίου, των εξομολογήσεων που καταθέτεις σε δυσκόλεψε. Υπήρξαν πράγματα που στη δεύτερη ανάγνωση έφυγαν για να τα κρατήσεις ιδιωτικά;

Δε νομίζω με δυσκόλεψε κάτι. Αυτά που έφυγαν ήταν τα περιττά, δηλαδή εκεί που η αφήγηση φούσκωνε, κανένα όμως σοβαρό ζήτημα δεν εγκαταλείφθηκε εξολοκλήρου. Στη συγγραφή στραγγίζεις. Ό,τι αναφέρεται υπάρχει λόγος για τον οποίο αναφέρεται και ό,τι δεν αναφέρεται επίσης. Δεν έχω αφήσει νομίζω κάτι που να είναι σημαντικό για μένα πλέον.

Το «ιδιωτικό» και το δημόσιο έχουν γίνει πολύ ρευστές έννοιες στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Πώς έχουν αλλάξει την ύπαρξή μας, και τη δική σου – αν έχει συμβεί κάποια στιγμή – τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Έχουν μεταλλάξει την ουσία μας ως ατόμων;

Φυσικά. Ζούμε σε μία εποχή σκηνοθεσίας του εαυτού. Αυτό-σκηνοθεσίας. Τα προφίλ που προβάλλονται στο δίκτυο και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης παρουσιάζουν μία επιμελημένη φέτα ζωής του καθενός, εκείνο που επιλέγει να δείξει προς τα έξω. Αυτό σημαίνει ότι επιμελείται την ιδιωτικότητα του έτσι ώστε να προβάλλει την εικόνα που ο ίδιος επιθυμεί. Την περσόνα που προωθεί. Κάτι τέτοιο φυσικά δε συμπεριλαμβάνει τη σπίθα και το ρίγος της πραγματικής ζωής.

(ζωγραφίες της παιδικής ηλικίας του Αλέξη Σταμάτη)

Θέλω να κάνω μια ερώτηση που δε θέλω να την παρεξηγήσεις – άλλωστε ξέρω ότι έχεις χιούμορ. Οι δεκάδες αναφορές σε έργα, και κυρίως οι ατάκες που παρατίθενται και στο κυρίως σώμα του βιβλίου και στις σημειώσεις, είναι κάτι που θυμάσαι απ’ έξω;

Ό,τι αναφέρεται μέσα στο βιβλίο έχει λόγο για τον οποίο αναφέρεται. Και πολύ σοβαρό μάλιστα. Αρκετές από τις σημειώσεις μπήκαν για την περίπτωση που κάποιος δεν έχει ακούσει το όνομα ενός συγγραφέα ή τον τίτλο ενός έργου και άλλες επειδή αισθάνθηκα ότι πρέπει να αναφερθώ λίγο πιο αναλυτικά στα πραγματολογικά στοιχεία. Είναι γνωστόν τοις πάσι πως στην εποχή μας όλες οι ατάκες του κόσμου είναι στη διάθεσή μας με ένα κλικ, το θέμα είναι τι επιλέγεις.

Και ποιες φράσεις παραινέσεις αποφθέγματα σε έχουν σταμπάρει στη ζωή σου. 

Ων ουκ έστιν. Θα πω μια απλή. «Πάμε παρακάτω».

Πετάς τσιτάτα και ατάκες και σε μια παρέα στο πλαίσιο του «έχεις υπάρξει» όσα είδες, διάβασες κλπ;

Όχι, προς θεού! Μα το βιβλίο δεν έχει καμία σχέση με την τσιτάτα και ατάκες. Αυτό θα το περιόριζε εξαιρετικά. Ό,τι περιλαμβάνεται έχει λόγο για τον οποίο βρίσκεται εκεί και είναι οργανικά δεμένο. Αλλού είναι το στοίχημα. Για να σας καταθέσω μια φράση που θεωρώ κορυφαία, αλλά δεν μπήκε στο βιβλίο: «Ο στόχος του συγγραφέα δεν είναι εύκολος… Μοιάζει σαν η αποστολή του να είναι να διαλέξει την ιστορία του μεταξύ όσων είναι πιθανές. Αλλά φυσικά δεν πρόκειται περί αυτού. Ο στόχος είναι να δημιουργήσεις πολλές ιστορίες από τη μια». Τάδε έφη Κόρμακ ΜακΚάρθυ.

Για να πω κι εγώ ένα τσιτάτο. Λες, στο βιβλίο στου,  ότι οι γονείς είναι τα φαντάσματα του μέλλοντος των παιδιών τους και ως μπαμπάς που είμαι κι εγώ όταν το διάβασα αμέσως – ενοχικά – σκέφτηκα: άραγε είμαι σαν τα χαρούμενα φαντασματάκια  τύπου Κάσπερ ή τρομερές φιγούρες που τρομοκρατούν; Εσύ σήμερα τι λες για τους γονείς σου, τι είδους «φαντάσματα» υπήρξαν. Και ως μπαμπάς κι εσύ, τι εικόνες σχηματίζεις για το μέλλον του γιου σου;

Πιστεύω ότι ένας γονέας είναι ένα πολύ ισχυρό πρόσωπο για κάθε παιδί έτσι υπήρξε και για μένα. Οι γονείς μου υπήρξαν και υπάρχουν ως πολύ ζωντανά φαντάσματα με τα οποία έχω μία αλλόκοτη δυνατότητα να συνομιλώ. Όσο για το μέλλον του γιου μου αυτό του ανήκει απόλυτα, είναι ένας ελεύθερος άνθρωπος και τώρα αρχίζει και παίζει με όσα του έχουν δοθεί και όσα θα ανακαλύψει και μόνος του.

Ο Ερμής

Ένα τόσο αυτοβιογραφικό βιβλίο θα μπορούσε κανείς να πει ότι είναι ένα επιστέγασμα ή ένα κύκνειο άσμα ενός συγγραφέα. Γιατί τώρα;

Προς θεού! Ούτε επιστέγασμα ούτε κύκνειο άσμα, φτου! Έχω ήδη έτοιμο το επόμενο βιβλίο και στήνω το μεθεπόμενο. Θα έλεγα ότι αυτό το βιβλίο είναι μια κάθετη τομή. Ο συγγραφέας κοιτάζει λίγο πίσω, κοιτάζει λίγο μπροστά βλέπει προς τα που μπατάρει το καράβι, διορθώνει λίγο, στοχάζεται για πράγματα, νοσταλγεί κάποια άλλα. Δεν υπάρχουν γκράντε επιδιώξεις. Αλήθεια υπάρχει. Κάθε φορά ξαναρχίζω.

Ποιο όνειρο και ποια «ταυτότητα» δεν έχεις «πιάσει» ακόμη;

Όνειρα γενικά δεν κάνω, επιθυμίες έχω, οι οποίες δεν τελειώνουν ποτέ, οπότε είμαι σε μία διαρκή περιπλάνηση.

Τι φοβάσαι και πώς ξορκίζεις τους φόβους σου;

Όπως όλοι άνθρωποι φοβάμαι και εγώ αρκετά πράγματα με κυριότερο το θέμα της υγείας, αλλά από την άλλη δεν το αντιμετωπίζω με ξόρκια αλλά με αγάπη, ανοιχτό μυαλό και βοήθεια από τους ανθρώπους μου. Εξάλλου ο κόσμος είναι ζωντανός και καμία ζωη δεν έχει θεραπεία. Αυτός είναι και ο πλούτος της.

Γιάννης Καφάτος

Οι φωτογραφίες από το αρχείο του Αλέξη Σταμάτη περιλαμβάνονται στο βιβλίο του «Υπήρξα τόσοι άλλοι» και τον ευχαριστώ που μου τις παραχώρησε για να δημοσιευτούν μαζί με τη συνέντευξή του

Σχόλια

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Διαβάστε ακόμα

Scroll to Top