Η δύναμη της ανάκης
Τη νύχτα της 18ης προς 19η Ιουλίου του 64 μ.Χ, ξεσπά στη Ρώμη μία από τις καταστροφικότερες πυρκαγιές στην ιστορία της πόλης. Ηθικός αυτουργός της μεγάλης αυτής καταστροφής, θα θεωρηθεί από πολλούς ο αυτοκράτορας Νέρωνας ο οποίος έχει μείνει στην συλλογική συνείδηση ως παράφρων. Κάνεις δεν μπόρεσε όμως να αποδείξει πραγματικά την αυτουργία του. Σαν ιστορικό πρόσωπο άλλωστε είναι ιδιαίτερα κατατρεγμένο. Οι απόψεις γύρω από τη φυσιογνωμία του ακόμα και σήμερα θεωρούνται ακραίες.
Αυτοί που θα κατηγορηθούν για το ξέσπασμα της πυρκαγιάς η οποία μπορεί να ξεκίνησε από ένα τυχαίο γεγονός, ήταν οι οπαδοί μίας νέας αίρεσης, που λάτρευαν κάποιον ‘’ Chrestos ’’. Η τιμωρία που τους επιβλήθηκε από τον Νέρωνα ήταν αντάξια της τεράστιας ζημιάς που προκάλεσε η πυρκαγιά στη Ρώμη. Τους έκαψε ζωντανούς στους κήπους του Βατικανού λόφου. Τα αίτια της πυρκαγιάς παραμένουν μέχρι σήμερα στο επίπεδο των εικασιών. Κατά πάσα πιθανότητα τα μέλη αυτής της αίρεσης έπεσαν θύματα της δυσφήμισης των εύπορων ορθόδοξων Εβραίων της πόλης.
Στα χρόνια που θα ακολουθήσουν, οι χριστιανικές κοινότητες θα πολλαπλασιαστούν μέσα στην αυτοκρατορία. Εστία αυτής της διάχυσης θα αποτελέσει η ανατολή, μέσα από την οποία ο χριστιανισμός θα πάρει σαφέστερη υπόσταση, θα διαφοροποιηθεί από τον Ιουδαϊσμό και θα δημιουργήσει το δικό του ορθό δόγμα. Χριστιανικές εκκλησίες είναι ήδη κτισμένες στην Ιερουσαλήμ, την Αντιόχεια, αλλά και στην ίδια τη Ρώμη από την εποχή του Κλαύδιου. Λίγο αργότερα ο Παύλος ιδρύει τις εκκλησίες της Θεσσαλονίκης και της Κορίνθου. Ο χριστιανισμός σταδιακά θα αρχίσει να λαμβάνει χαρακτηριστικά ύποπτα για τις αρχές της Ρώμης. Το 67 μ.χ ο Παύλος θα φυλακισθεί και θα εκτελεστεί. Ο χριστιανικός κόσμος βρίσκεται σε αναβρασμό, κάτι καταπιεσμένο είναι έτοιμο να εκτονωθεί. Ο πόλεμος του χριστιανισμού ενάντια στη Ρωμαϊκή εξουσία έχει ουσιαστικά ξεκινήσει…
Ο παγανισμός της εποχής εκείνης, ήταν επιρρεπής απέναντι σε οποιαδήποτε νέα θρησκευτική κατεύθυνση. Η ανατολή αποδέχεται πρώτη τα ‘’θαύματα’’. Ο Παύλος μαζί με τον Βαρνάβα είχαν συντελέσει ένα τέτοιο, όταν έκαναν ένα ανάπηρο να ‘’περπατήσει’’ στη Λύστρα της Μικράς Ασίας. Οι ντόπιοι τους θεωρούν ενσαρκώσεις του Δία και του Ερμή και ετοιμάζονται για θυσίες.
Οι χριστιανοί όμως δεν ανέχονται να συγχέεται ο Χριστός με όλους τους άλλους θεούς. Τον θεωρούν μοναδικό, θεωρούν την δικιά τους αλήθεια ισχυρότερη από όλες τις υπόλοιπες. Αυτό είναι που θα εξοργίσει πιο πολύ τη Ρωμαϊκή ανεκτικότητα και θα οδηγήσει σε ανελέητες διώξεις.
Οι κοινότητες των χριστιανών θα είναι αυστηρά οργανωμένες, η είσοδος σε αυτές δύσκολη και η ομοιογένεια μεταξύ των μελών, σχεδόν αδιάσπαστη. Αρνούνται βασικές αρχές του παγανισμού όπως τις θυσίες και διοργανώνουν συμπόσια μεταξύ τους. Η συμμετοχή και μόνο σε αυτά, για τις αρχές αρχίζει να θεωρείται εγκληματική. Όσοι συμμετέχουν, δικάζονται και εάν δεν αποδείξουν την αθωότητά τους, εκτελούνται από τις κατά τόπους δικαστικές αρχές. Η Ρώμη είχε έρθει αντιμέτωπη όλα αυτά τα χρόνια με πλήθος αιρέσεων χωρίς να αντιμετωπίσει κάποιο ουσιαστικά μεγάλο πρόβλημα, εδώ όμως έχει να κάνει με κάτι διαφορετικό. Εδώ έχει να αντιμετωπίσει ανθρώπους που εμμονικά αψηφούν τον θάνατο έχοντας σαν όπλο την βαθιά τους πίστη. Θα μπορέσει να το αντιμετωπίσει με τα πανίσχυρα μέσα που διαθέτει;
Σε αυτό το σημείο θα σας παραθέσω ένα μέρος από μία διοικητική επιστολή του Πλίνιου του Νεότερου προς τον αυτοκράτορα Τραϊανό, που σχετίζεται με τις διώξεις κατά των χριστιανών:
‘’ Αναμένοντας, ιδού η τακτική που ακολούθησα έναντι εκείνων που προσάχθηκαν ως Χριστιανοί. Αυτούς που ομολόγησαν, τους ρώτησα για δεύτερη και Τρίτη φορά, απειλώντας τους με βασανισμό. Για εκείνους οι οποίοι επέμεναν, διέταξα την εκτέλεση τους. Ήμουν βέβαιος ότι κι αν σήμαινε η ομολογία τους, πως έπρεπε να τιμωρηθεί τουλάχιστον η άκαμπτη επιμονή και αυτό το πείσμα. Άλλοι κατειλημμένοι από τον ίδιο τρελό φανατισμό, ως Ρωμαίους πολίτες, τους κατέγραψα για να σταλούν στη Ρώμη…’’
Ο Πλίνιος μάλλον γνώριζε καλά το πόσο σημαντική ήταν η παραδειγματική τιμωρία ανθρώπων που περιφρονούν τόσο εύκολα τον θάνατο. Ήξερε ότι ο σπόρος της πειθαρχίας που με τόση μαεστρία η Ρώμη εξέτρεφε στις ψυχές των ανθρώπων μέσω του φόβου της τιμωρίας, ήταν ότι είχε απομείνει για να μπορέσει να συγκρατηθεί το νέο ρεύμα. Μην ξεχνάτε ότι βρισκόμαστε στην περίοδο των πέντε ‘’καλών αυτοκρατόρων’’ όταν γράφεται αυτή η επιστολή.
Ο Μεσογειακός Ρωμαϊκός κόσμος βρίσκεται στα ειρηνικότερα επίπεδά του και ο απλός λαός ζει συνθήκες αρκετά ηπιότερες σε σχέση με το παρελθόν. Κι όμως για τους συλληφθέντες ύποπτους χριστιανούς γίνεται μία διάκριση. Η κρισιμότητα της κατάστασης έχει γίνει αντιληπτή. Αυτό που προκάλεσε η φήμη ενός προσώπου το οποίο κατά πάσα πιθανότητα ήταν υπαρκτό, έχει αρχίσει να ξεφεύγει από τον έλεγχο της ‘’Ρώμης’’.
Το μυστικό της επιτυχίας αυτού του’’ άσημου ξυλουργού’’, αν τον δεχτούμε έτσι ακριβώς όπως μας τον συστήνουν, ήταν ότι δεν προσπάθησε να πολεμήσει την κραταιά Ρώμη με τα ίδια της τα όπλα. Δεν χρησιμοποίησε πότε μεθόδους βίας για να την απομυθοποιήσει, αν το έκανε ήταν μαθηματικά βέβαιη η αποτυχία του. Θυμηθείτε το παράδειγμα του Σπάρτακου που προσπάθησε και σε ένα βαθμό κατάφερε να την τρομοκρατήσει με την επανάσταση των σκλάβων που υποκίνησε. Την χτύπησε με τα όπλα, εκεί όμως η Ρώμη ήταν ανίκητη. Κατέληξε νεκρός, και όσοι τον ακολούθησαν σταυρωμένοι στην Αππία οδό, το ίδιο και ο Χριστός.
Η θυσία του δεύτερου λειτούργησε ευεργετικά για το όλο εγχείρημα. Έδωσε στους πιστούς του την ακατάβλητη δύναμη να αψηφούν τον θάνατο. Αυτό ήταν κάτι που κανένα υλικό μέσο δεν μπορούσε να σταματήσει. Η επιτυχία των χριστιανικών ιδεών σχετίζεται άμεσα με την αποκαθήλωση των θεμέλιων λίθων του Ρωμαϊκού οικοδομήματός.
Αυτό ήταν που ‘’πέτυχε ο Χριστός’’, ‘’μίλησε’’ στις ψυχές ανθρώπων που είχαν την ανάγκη να αλλάξουν τους όρους ζωής που τους πρόσφερε η αρχαιότητα και η Ρώμη πιο συγκεκριμένα. Είναι γνωστό το βίαιο και σκοτεινό πρόσωπο της, ιδίως με τον τρόπο που φέρθηκε στις επαρχίες της. Ο χριστός υποστήριξε τα ακριβώς αντίθετα από αυτά και άφησε στο τέλος το σημαντικότερο κομμάτι του εγχειρήματος του…την ‘’απόδειξη’’ των λεγομένων του, τη θυσία του. Η ‘’χριστιανική επανάσταση’’ δεν ήταν απλά μια θρησκευτική επανάσταση, ήταν πολύ περισσότερα από αυτό. Μαζί με τον Χριστό πέθανε ένας ολόκληρος κόσμος και με την ‘’ανάστασή’’ του ‘’γεννήθηκε’’ ένας καινούργιος. Πέθανε η παραδοσιακή αρχαιότητα. Η ολοκληρωτική επικράτηση του χριστιανισμού αργότερα, απλά επισημοποίησε τη μετάβαση σε ένα άλλο αξιακό σύστημα, σε ένα άλλο κόσμο.
Αυτό ήταν που επισκίασε τη ‘’Ρωμαϊκή λάμψη’’ όπως έχω γράψει ξανά. Δεν μπορώ να χρησιμοποιήσω το ρήμα νίκησε, γιατί η Ρώμη δεν ‘’νικήθηκε’’ ποτέ, όσον αφορά τα πολιτικά, νομοθετικά και τεχνολογικά σπέρματα που διάχυσε στον κόσμο. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι την κληρονομία της την διεκδίκησαν με πάθος πολλοί λαοί. Οι αετοί που βλέπετε στα εθνόσημα πχ κρατών μέχρι σήμερα, έχουν την ρίζα τους εκεί.
Το ‘’καινούργιο’’ λοιπόν, θα έρθει ‘’λίγο’’ αργότερα από τα παραπάνω γεγονότα. Η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία θα μετεξελιχθεί σε αυτό που σήμερα αποκαλούμε Βυζάντιο. Η Ρωμαϊκή δύση θα καταρρεύσει υπό το βάρος των Γερμανικών εισβολών και η εκχριστιανισμένη από καιρό ανατολή θα πάρει τα ηνία από τα χέρια του Κωνσταντίνου, του νέου ‘’χριστιανικού’’ Ρωμαϊκού κόσμου. Μια νέα πόλη θα ιδρυθεί εκ θεμελίων, πάνω στο πέρασμα ανατολής και δύσης, για να συμβολίσει αυτή τη μετάβαση σε μία νέα τάξη πραγμάτων. Η Κωνσταντινούπολη (nova Roma) από τον 4ο αιώνα μ.χ και μετά θα διαδραματίσει το ρόλο της μητρόπολης σύσσωμου του χριστιανικού κόσμου και εν συνεχεία σύσσωμου του ορθόδοξου.
Αυτό μάλλον ήταν το τίμημα της επιβίωσης, που έπρεπε να πληρώσει ο Ρωμαϊκός κόσμος για να μην αφανιστεί από την αναπόφευκτη εξέλιξη των πραγμάτων.
Όλα τα παραπάνω, χρειάστηκαν αιώνες εξέλιξης, όπως το καθετί στην ανθρώπινη ιστορία. Ο κόσμος δεν αλλάζει ποτέ ακαριαία…είναι πολύ δυνατός για να αλλάξει έτσι. Η διαδικασία είναι πάντα μακρόσυρτη και σταδιακή.
Αν αναρωτιέστε, κατά πόσον η επικράτηση του χριστιανισμού βελτίωσε τους όρους ζωής των ανθρώπων, μία αναδρομή στα προηγούμενα άρθρα θα σας λύσει την απορία νομίζω.
Καθετί που γεννιέται στη θεωρία, μένει όμορφο και συνεπές μέχρι να βρει πρακτική εφαρμογή…
Θα κλείσω με τα λόγια ενός ποιητή που μου έρχονται πάντα στο μυαλό όταν αναφέρομαι στην ‘’επισκίαση’’ της Ρώμης από τον Χριστό…
Κάθε θανάτου άγγελμα τη γέννηση προσμένει…κάθε θεός που χάνεται εγκυμονεί έναν άλλο…
Χάρης Φιλιππάκης
Υ.Γ 1: Το απόσπασμα από την επιστολή του Πλίνιου την δανείζομαι από το σύγγραμμα του Michel Humbert ‘’ Institutions politiques et sociales de l’ Antiquite, Paris 2007 ’’.
Υ.Γ 2: Με τον όρο ‘’Ρώμη’’ αναφέρομαι συνειρμικά σε όλα ‘’τα μήκη και πλάτη’’ της Ρωμαϊκής ιστορίας. Και στην περίοδο της Respublica και στην περίοδο της ηγεμονίας, είναι ιδιαίτερα κουραστικό να αποσαφηνίζω το καθεστώς κάθε φορά που αναφέρομαι σε κάτι, το κάνω μόνο όταν το κρίνω θεμελιώδες να υποθεί. Πιστεύω να καταλαβαίνετε ότι το σημερινό ταξίδι γίνεται στην εποχή της ηγεμονίας.
