Σίγουρα αποτελεί πρόκληση να καταπιάνεσαι με ένα έργο της παγκόσμιας δραματουργίας, και δη ενός από τους βασικότερους εκπροσώπους του θεάτρου του παραλόγου, του Samuel Beckett. Μέσα από τα έργα του μεγάλου Ιρλανδού συγγραφέα εκφράζεται η υπαρξιακή και μεταφυσική αγωνία του σύγχρονου ατόμου, που στα πλαίσια μιας διάχυτης κρίσης αξιών, ιδεολογικής αποσάθρωσης και επικοινωνιακής δυσχέρειας, ψάχνει να βρει μία θέση και μία σταθερά.
Σε έναν κόσμο κενό νοήματος και σαφούς προορισμού, ο άνθρωπος παλεύει να αυτοπροσδιοριστεί και να αυτοκαθοριστεί. Η γλώσσα στα έργα του Beckett δεν έχει νόημα, όπως και η κίνηση. Η επιφανειακή, όμως έλλειψη νοήματος παραπέμπει σε μία βαθύτερη και ουσιώδη αλήθεια, την τραγικά παράλογη ύπαρξη μας. Οι ήρωες του Beckett υπάρχουν μέσα από τις λέξεις και τις σιωπές τους, γι’ αυτό όταν σταματούν να μιλούν σταματούν και να υπάρχουν. Ο θάνατος συμπίπτει με την απουσία ονομάτων και η ζωή με την ύπαρξη λέξεων.
Ο Χαμ, εάν αναφερθούμε σε αρχετυπικούς μύθους, ήταν ένας από τους γιους του Νώε, πράγμα που μπορεί εύκολα να συνδεθεί με το έργο, όπου οι αναφορές σε κατακλυσμό στον έξω κόσμο ποικίλλουν. Στο έργο, ο Χαμ είναι τυφλός και καθηλωμένος σε ένα αναπηρικό καροτσάκι και ο θετός του γιος (;), Κλοβ δεν μπορεί να καθίσει και έχει αναλάβει την εγγύηση της σωτηρίας και τη νοηματοδότηση της ύπαρξης του Χαμ. Δύο άνθρωποι εγκλωβισμένοι σε ένα δωμάτιο, επιδίδονται σε ένα παιχνίδι ανελέητο, όπου δεν έχει σημασία ποιος θα βγει νικητής και ποιος ηττημένος, αλλά το ότι «κάτι τραβάει το δρόμο του», κάτι συμβαίνει που με τη σειρά του θα δώσει νόημα στην ύπαρξή τους.
Ακόμη, στο δωμάτιο αυτό ζουν και οι γονείς του Χαμ, ο Ναγκ και η Νελ, οι οποίοι μέσα από τους σκουπιδοτενεκέδες τους δίνουν το δικό τους παρόν, ενώ είναι απόλυτα εξαρτώμενοι από τη φροντίδα του Χαμ. Το παιχνίδι αυτό συντελείται υπό αυστηρούς κανόνες και προκαθορισμένο τέλος, σαν το παιχνίδι της ίδιας μας της ύπαρξης. Σαν μία παρτίδα σκάκι, όπου οι κινήσεις, τα πιόνια και το θήραμα είναι καθορισμένα, έτσι κι εδώ οι ήρωες-πιόνια ξέρουν τις κινήσεις που πρέπει να κάνουν -ακόμη κι αν οι ίδιοι δεν μπορούν να κινηθούν-, ενώ εξαρτώνται και αλληλοσυμπληρώνονται από το θήραμά τους.
Ο Χαμ μπορεί να ακούσει, αλλά δεν μπορεί να δει, ο Κλοβ μπορεί να κινηθεί και να δει χωρίς να μπορεί να καθίσει, ενώ οι γονείς του Χαμ βλέπουν, αλλά δεν ακούν καλά και δεν περπατούν. Ο Χαμ-πνεύμα και ο Κλοβ-σώμα είναι δύο οντότητες αλληλοσυμπληρούμενες και αλληλοεξαρτώμενες. Ο ένας δίνει νόημα στη ζωή του άλλου και οι δύο μαζί αποτελούν ένα όλον με προκαθορισμένο τέλος, ένα τέλος που μπορεί να συνεπάγεται μία νέα αρχή.
«Το έργο αυτό, δεν το βλέπω σαν τραγωδία όπως όμως και δεν βλέπω γιατί ένα τραγικό έργο δεν θα έπρεπε να προξενεί ευχαρίστηση» γράφει για το «Τέλος του Παιχνιδιού» ο ίδιος ο Beckett σε γράμμα του προς τον Αλέξη Μινωτή, ύστερα από πρωτοβουλία του τελευταίου να ζητήσει οδηγίες από τον συγγραφέα για το ανέβασμα του έργου του (1977). Στη σκηνοθετική πρόταση του Μάκη Παπαδημητρίου που παρουσιάζεται στο Θέατρο Ιλίσια, φαίνεται πως αυτή η διευκρίνιση του Beckett αφομοιώνεται πλήρως καθ’ όλη τη διάρκεια της παράστασης, καθώς το κωμικό στοιχείο κυριαρχεί αβίαστα, μέσα από το οποίο «φωτίζεται» και αναβλύζει η τραγικότητα της ύπαρξης.
Ο Μάκης Παπαδημητρίου συναντάται επί σκηνής με τον Γιώργο Χρυσοστόμου, οκτώ χρόνια μετά την προηγούμενη εκρηκτική και άκρως επιτυχημένη συνύπαρξή τους στη σκηνή, για να ερμηνεύσουν ένα από τα πιο εμβληματικά ντουέτα του παγκοσμίου θεάτρου.
Το υποκριτικό ντουέτο οδηγήθηκε σταδιακά σε ένα παιχνίδι-αδιέξοδο υπαρξιακό, υπογραμμίζοντας καίρια την ιδέα της κενής νοήματος και παράλογης ύπαρξης του ατόμου, μέσα από τις πολλά σημαίνουσες μπεκετικές παύσεις και «ομιλούσες» σιωπές. Ευφυής η προσθήκη των υποτιθέμενων «διαλόγων» μεταξύ Κλοβ και Ναγκ που εντείνουν το κωμικό στοιχείο σε κάθε προσταγή του Χαμ, υπογραμμίζοντας και διαγράφοντας πιο αναλυτικά την εικόνα του Χαμ, αλλά και τη δυναμική μεταξύ των χαρακτήρων.
Η μετάφραση του Κωστή Σκαλιόρα είναι μεστή, θεατρική, με λόγο που ρέει φυσικά.
Ο Γιώργος Χρυσοστόμου, ξεχωρίζει για άλλη μία φορά για την εξαιρετική σωματικότητά του με την οποία αποδίδει και μεταφράζει όλες τις λεπτές, υποβόσκουσες πτυχές του Κλοβ. Με τις μηχανιστικές και σχεδόν αυτοματοποιημένες κινήσεις που επαναλαμβάνει δίνει φωνή σε μια εσωτερική κραυγή του που σχεδόν εξηγεί γιατί «καθόσον θυμάται δεν έχει ζήσει ούτε μία στιγμή ευτυχίας.»
Ο Χαμ του Μάκη Παπαδημητρίου διαθέτει έντονο αυτοσαρκασμό που σε κάνει να γελάσεις, αλλά και εσωτερικότητα ώστε να στοχαστείς καίρια υπαρξιακά ερωτήματα σχετικά με την αποξένωση του ανθρώπου, τη σημασία της συντροφικότητας, αλλά και τη αδήριτη ανάγκη για επικοινωνία. Ενστερνίζεται το ρόλο του Χαμ και αποδίδει έξοχα τον αυταρχικό του χαρακτήρα, με τις αδρές και κοφτές εκφορές του γεμάτου αντιφάσεις διαλογισμού του.
Ο Δημήτρης Ντάσκας ως Ναγκ και η Φραγκίσκη Μουστάκη ως Νελ, οι ακρωτηριασμένοι γονείς του Χαμ, παραπέμπουν περισσότερο σε καρτουνίστικες φιγούρες παρά σε μορφές αποξενωμένες, εγκαταλειμμένες και καθηλωμένες σε ένα ατελείωτο και κυκλικό παρόν κι ένα ξεχασμένο, σχεδόν ανύπαρκτο παρελθόν.
Το αφαιρετικό σκηνικό είναι ένας κλειστοφοβικός χώρος, που μοιάζει με καταφύγιο, με πελώριους γκρι τοίχους με δύο μικρά ανοίγματα-παράθυρα που επιτρέπουν στον Κλοβ να ρίχνει μια ματιά σε ό,τι έχει απομείνει από το μεταποκαλυπτικό σύμπαν, αλλά και στον Χαμ να νιώσει τον ήλιο να «λούζει» το πρόσωπό του (Σκηνικά: Ηλένια Δουλαδίρη). Το σκηνικό φωτίζεται με τους κατάλληλους ψυχρούς τόνους από τους Ιωάννα Αθανασίου – Τάσος Παλαιορούτα, συνθέτοντας ένα μπεκετικό τοπίο απροσδιόριστου χωροχρόνου. Το Sound Design του Σταύρου Γασπαράτου είναι διακριτικό, με μια απόκοσμη επίγευση.
Τα κοστούμια (Ηλένια Δουλαδίρη) είναι μουντά και ίσως στοχευμένα «άχρωμα», συνάδοντας απόλυτα με την ίδια την ύπαρξη των ηρώων, προσδίδοντάς τους παράλληλα και επιπλέον δραματουργική πληροφορία. Το κοστούμι του Χαμ είναι πιο επιβλητικό και «αρχοντικής» χροιάς, σε σύγκριση με τα πιο φθαρμένα ρούχα του υπηρέτη Κλοβ, μέχρι τη στιγμή που το λευκό κοστούμι του θα σηματοδοτήσει την απαγκίστρωσή του από τον ίδιο τον Χαμ, αλλά και τον χώρο αυτό.
Λυδία Τριγώνη
