Κατ' εικόνα και ομοίωση.
Όπως ανέφερα και στο προηγούμενο ταξίδι ‘’ ο πολιτισμός έχει πολλά πρόσωπα ’’. Με το σημερινό ήρθε η ώρα να το αποδείξω κιόλας. Από την Ρώμη της αρχαιότητας θα μεταφερθούμε στη άλλη άκρη του Ατλαντικού…Στον πρόσφατα ανακαλυμμένο ‘’νέο κόσμο’’ όπως τον ονόμασαν οι Ευρωπαίοι. Η μεταφορά σήμερα θα γίνει με ένα πλοίο ‘’επανάσταση’’ για τη νεότερη ναυσιπλοϊα, την καραβέλα. Αν και Πορτογαλικό εφεύρημα, η δικιά μας θα έχει Ισπανική σημαία κι’ αυτό δεν είναι τυχαίο.
Βρισκόμαστε στα 1541μ.Χ. παρακολουθώντας μέσα από τα μάτια ενός Δομινικανού ιερέα ονόματι Ντε Λα Κάσας, μία αντιπροσωπευτική σκηνή βίαιης προσαρμογής στον κόσμο της Ισπανικής αποικιοκρατίας. Είναι η γενοκτονία των ιθαγενών Chiapas στη Γουατεμάλα από τους Ισπανούς ‘’Κονκισταδόρες’’. Θα σας περιγράψω μία και μόνο σκηνή όπως την μεταφέρει ο Ντε λα Κάσας. ‘’ Άρπαζαν τα νεογέννητα από το στήθος των μανάδων τους και, τραβώντας τα από τα πόδια, τα πετούσαν με το κεφάλι πάνω στα βράχια. Ή τα έριχναν ανάποδα μέσα στα ποτάμια και βλέποντας τα να σπαρταράνε γελούσαν και κορόιδευαν ‘’θεέ μου, κοίτα πως στριφογυρίζουν’’ .
Η παραπάνω μαρτυρία νομίζω ότι δεν εμπεριέχει καμία δόση υπερβολής. Ο τρόπος που ο παλαιός κόσμος φέρθηκε στον νέο δεν επιδέχεται αμφισβήτησης. Από τη στιγμή που οι πρώτοι Ισπανοί και Πορτογάλοι εξερευνητές πάτησαν το πόδι τους στην ‘’ανατολική άκρη της Ασίας’’ όπως πίστευαν αρχικά, οι αυτόχθονες πληθυσμοί της νέας ηπείρου, που εν αγνοία τους ανακάλυψαν, άρχισαν να εξολοθρεύονται με γοργούς ρυθμούς. Ο Λα Κάσας αφιέρωσε το υπόλοιπο της ζωής του, στην προσπάθεια βελτίωσης των συνθηκών ζωής των ιθαγενών της Ισπανικής Αμερικής, καταφέρνοντας εν τέλει να πείσει τον βασιλιά Κάρολο Έ να εισάγει μία νέα νομοθεσία που θα εξασφάλιζε την ελευθερία των ιθαγενών με τον όρο αυτοί να ασπάζονταν τον καθολικισμό. Αυτό θα τους έδινε τη δυνατότητα να διασφαλίσουν την προσωπική τους περιουσία και την ατομική τους ελευθερία.
Ο Λα Κάσας υπολόγισε ότι ο γηγενής πληθυσμός της νήσου Εσπανιόλα από τη στιγμή της Ισπανικής κατάκτησης είχε μειωθεί από το 1,1 εκατομμύριο σε μόλις 16.000 έως το 1516. Αξίζει να σημειωθεί ότι η λύση που εισηγήθηκε για την αντιμετώπιση της έλλειψης εργατικών χεριών που είχε προκληθεί, ήταν η εισαγωγή μαύρων σκλάβων. Η θέση των "Ινδιάνων’’ παρ’ όλα αυτά ελάχιστα βελτιώθηκε κατά τους επόμενους αιώνες. Όσοι επέζησαν, συνέχισαν να εργάζονται υποχρεωτικά κάτω από απάνθρωπες συνθήκες, οικοδομώντας ένα κόσμο καινούργιο, που τους επιβλήθηκε.
Ενδεικτικά σας ανέφερα τα παραπάνω γεγονότα τα οποία μαρτυρούν τις συνθήκες διαβίωσης για τους ιθαγενής μετά την εισβολή των πρώτων Ευρωπαίων στον κόσμο τους. Μην συμπεράνετε βέβαια ότι αυτοί οι πρώτοι Ευρωπαίοι μετέδωσαν το μικρόβιο της βίας σε αυτό τον ‘’παρθένο’’ κόσμο που ανακάλυψαν. Και οι ίδιοι οι Ίνκας για παράδειγμα τις ίδιες πρακτικές εφάρμοσαν κατά το παρελθόν για να μπορέσουν να ελέγξουν την τεράστια αυτοκρατορία τους που εκτεινόταν από τον Ισημερινό μέχρι και τη νότια Χιλή.
Η σημασία των μεγάλων αυτών ανακαλύψεων για την γηραιά ήπειρο ήταν πολύ μεγάλη ιδίως μετά τις συγκρούσεις της με τον μουσουλμανικό κόσμο αλλά και την κατάληψη σχεδόν όλων των περασμάτων προς την ανατολή από τους Τούρκους. Αυτές οι πιέσεις ήταν που ώθησαν σε μεγάλο βαθμό τους Ίβηρες πρώτους, να σαλπάρουν προς τη δύση, και να πλεύσουν σε νερά αχαρτογράφητα και επικίνδυνα μέχρι εκείνη την εποχή. Έτσι ‘’ασυνείδητα’’ λοιπόν ανακαλύφθηκε ο ‘’νέος κόσμος’’. Ο στόχος ήταν πολύ διαφορετικός για αρχή.
Οι οικονομικοί ορίζοντες που ανοίχθηκαν από αυτό το παράτολμο εγχείρημα ήταν τεράστιοι. Πολύτιμα μέταλλα (βλέπε μερκαντιλισμό), πλούσιες πρώτες ύλες και νέα αγροτικά προϊόντα, έδωσαν στις οικονομίες της Ισπανίας και Πορτογαλίας για αρχή, το απαραίτητο οξυγόνο για την επιβίωση και τη γιγάντωση τους εν συνεχεία. Το εμπόριο άνθησε και άνοιξε την όρεξη σε παλιές και νέες δυνάμεις. Κατά τα τέλη του 16ου αιώνα θα κάνουν δειλά την εμφάνιση τους στο χώρο της αποικιοκρατίας και άλλες χώρες όπως η Αγγλία, η Ολλανδία, η Γαλλία με σκοπό να εισχωρήσουν και αυτές το κλειστό club των αυτοκρατοριών.
Η Ευρωπαϊκή οικονομία θα εισέλθει σιγά σιγά σε μια πιο παγκοσμιοποιημένη μορφή. Ο πλούτος που θα εισρεύσει στον ‘’πολιτισμένο’’ κόσμο από τον ‘’απολίτιστο’’ δεν θα έχει προηγούμενο. Η Αμερική θα γίνει μια πρώτης τάξεως ευκαιρία για όποιον μπορεί να φτάσει στις ακτές της. Η άλλοτε κραταιά μεσόγειος θάλασσα, πλέον μοιάζει με μικρή λίμνη μπροστά στην απεραντοσύνη των νέων ανακαλύψεων. Η κούρσα του παγκόσμιου ανταγωνισμού έχει ξεκινήσει.
Αφήνοντας στην άκρη τα οφέλη με τα οποία ο νέος κόσμος προικοδότησε τον παλαιό, αυτό που μπορούμε να διακρίνουμε είναι ότι είναι ότι το νέο έγινε μία επέκταση του παλαιού. Οι Ευρωπαίοι με τον ερχομό τους στην Αμερική και όχι μόνο είχαν την αίσθηση ότι ήταν οι πρεσβευτές του πολιτισμού σε ένα μέρος όπου κυριαρχούσε η ‘’βαρβαρότητα’’. Είναι αλήθεια ότι μαζί με τα όπλα τους και τα άδεια σεντούκια όπου θα γέμιζαν με χρυσό και άργυρο, έφεραν μαζί τους πολιτική, οικονομική, εμπορική και διπλωματική εμπειρία οργανωμένων κοινωνιών και φυσικά τα σπέρματα του χριστιανισμού τα οποία είχαν ‘’υποχρέωση’’ να εμφυτεύσουν στα μυαλά όσων δεν σκότωσαν με το σπαθί τους. Μάλλον αυτό θα ήταν το συγχωροχάρτι από πλευράς Πάπα για τις αμαρτίες τους ( βλέπε σταυροφορίες ).
Οι αυτόχθονες πληθυσμοί της Αμερικής γνώρισαν από πρώτο χέρι και τα δύο πρόσωπα του πολιτισμού, και κατάλαβαν πολύ καλά ότι οι αυτοκρατορίες παίρνουν πάντα αυτό που θέλουν, όποτε το θέλουν και με όποιον τρόπο το θέλουν. Μπορούν να διαθέσουν ανεξάντλητα μέσα γι’ αυτό. Αν είσαι εμπόδιο…Απλά θα σε παραμερίσουν με οποιοδήποτε τρόπο. Ο βαθμός της σκληρότητας τους θα εξαρτηθεί από το βαθμό της αντίστασής που θα επιδείξεις ( θυμηθείτε πως φέρθηκαν οι Ρωμαίοι στους Γαλάτες μετά την κατάκτηση ). Όταν κατακτήσουν αυτό που θέλουν και εγκαθιδρύσουν τον πολιτισμό και την έννομη τάξη τότε είτε θα ενταχθείς στο σύστημά τους είτε θα ζήσεις στο περιθώριο. Είναι γεγονός ότι αν επιλέξεις το πρώτο, οι συνθήκες ζωής θα είναι κατά τι καλύτερες.
Κάνεις δεν μπορεί να αμφισβητήσει ούτε το καλό ούτε το κακό πρόσωπο του πολιτισμού, των οργανωμένων κρατών εν τέλει. Οι όροι διαβίωσης που προσφέρουν μπορεί να μη είναι οι τελειότεροι, αλλά είναι ότι πιο αξιόπιστο έχουμε στα χέρια μας μέχρι στιγμής. Αν βρεθεί κάτι καλύτερο τότε βλέπουμε.
Το καλό και το κακό συνυπάρχουν παντού γύρω μας.
Και τα δύο κάτι μας προσφέρουν, αν όμως είμαστε τυφλοί ή μονόφθαλμοι τότε είτε δεν βλέπουμε τίποτα από τα δύο, είτε μόνο το ένα από τα δύο.
Όποτε έρχομαι σε επαφή με την αποικιοκρατία μέσα μου γεννιέται ένα δίλλημα…
Να βλέπω τον κόσμο όπως είναι ή όπως θα έπρεπε να είναι;
Ποιος μπορεί να καθορίσει όμως το πως θα έπρεπε να είναι;
Όσοι προσπάθησαν να το κάνουν, σήμερα χαρακτηρίζονται με πολύ άσχημα επίθετα και μάλλον δίκαια. Για όλους τους υπόλοιπους απλά έχουμε να πούμε θετικά και αρνητικά.
Χάρης Φιλιππάκης
Υ.Γ 1: Την μαρτυρία του Λα Κάσας τη δανείζομαι από το σύγγραμμα του Λάμπρου Φλιτούρη ‘’ Αποικιακές Αυτοκρατορίες, εκδόσεις Ασίνη, 2016 ‘’
Υ.Γ 2: Τον όρο επιβίωση το έχετε διαβάσει και θα το ξαναδιαβάσετε πολλές φορές στα άρθρα μου, κι αυτό γιατί τον θεωρώ κινητήρια δύναμη προόδου για την ανθρωπότητα, και για τα όμορφα και για τα άσχημα.
