«Είναι πολύ δίκαιο να θεωρήσουμε τον Αλέξανδρο θεό, παρά τον Διόνυσο και τον Ηρακλή, γιατί δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία ότι όταν ο Αλέξανδρος θα πέθαινε, οι άνθρωποι θα τον τιμούσαν σαν θεό, πολύ πιο δίκαιο λοιπόν θα ήταν αν του απέδιδαν τις τιμές αυτές ενώ ήταν ακόμα ζωντανός και όχι μετά τον θάνατό του, που θα του ήταν άχρηστες».
Ήταν τα λόγια του φιλόσοφου Ανάξαρχου, από το έργο του Αρριανού «Αλεξάνδρου Ανάβασις», το οποίο δεν είναι σύγχρονο των γεγονότων που περιγράφει, παρ’ όλα αυτά αποτελεί τον ουσιαστικότερο οδηγό μας, όταν μελετάμε τα πεπραγμένα της εκστρατείας του Αλέξανδρου. Το έργο αυτό συνολικά, μπορεί να χαρακτηρισθεί αρκετά αξιόλογο και αξιόπιστο, καθώς αντλεί δεδομένα από πρόσωπα που έζησαν τα γεγονότα που εξιστόρησαν σε μεγάλο βαθμό, όπως για παράδειγμα ο επικεφαλής του στόλου του Αλέξανδρου Νέαρχος αλλά και ο στρατηγός του Πτολεμαίος Ά σωτήρ ή Λαγού.
Μου είναι ιδιαίτερα ευχάριστο να εισέρχομαι στο θέμα με νομίσματα όπως αυτά της σημερινής έναρξης. Οι δυο απεικονίσεις του νομίσματος αυτού που είναι γνωστό με το όνομα «Porus medallion», έχουν σαφή προσανατολισμό. Το ασημένιο αυτό δεκάδραχμο, στην πρόσθια όψη του απεικονίζει τον Αλέξανδρο έφιππο να καταδιώκει τον βασιλιά Πώρο ο οποίος βρίσκεται πάνω σε ένα ελέφαντα, ενώ στην οπίσθια όψη απεικονίζεται ο Δίας με κεραυνό στο δεξί του χέρι. Οι απεικονίσεις αυτές εντάσσονται στα πλαίσια της σταδιακής επιδίωξης για θεοποίηση του Αλέξανδρου.
Θα μπορούσε τώρα να χαρακτηρισθεί κόλακας ο φιλόσοφος Ανάξαρχος μέσα από την παραπάνω άποψή του; … φυσικά και θα μπορούσε αλλά καλό θα ήταν να είμαστε συγκρατημένοι με τους χαρακτηρισμούς που αποδίδουμε σε ανθρώπους που «δεν έχουμε συναντήσει εκ του σύνεγγυς». Οπότε οφείλουμε να είμαστε προσεκτικοί με όλα τα ιστορικά πρόσωπα που κρίνουμε.
Οι απολυταρχικές τάσεις, ο δεσποτισμός, η υπερβολική αυστηρότητα και η προσπάθεια για απόδοση θεϊκών τιμών από πλευράς Αλέξανδρου, είναι λίγο πολύ πια γνωστά. Η ίδια η σύγχρονη ιστοριογραφία έχει ερευνήσει με ζήλο την προσωπικότητα του, έχοντας την τάση να ανακαλύπτει κυρίως τις αρνητικές πτυχές του. Πράγματι αν κάποιος αξιολογήσει τις πηγές θα διακρίνει σε μεγάλο βαθμό όλα τα παραπάνω αρνητικά. Οπότε ο αρνητισμός δεν μπορεί να πει κανείς ότι είναι αστήρικτος.
Για παράδειγμα η δολοφονία του Παρμενίωνα που ακολούθησε εκείνη του γιού του Φιλώτα με την κατηγορία της συνωμοσίας. Το 328 στη Μαρακάνδη ο Αλέξανδρος σκότωσε τον Κλείτο, έναν έμπιστο σύμβουλό του ύστερα από έντονη λογομαχία κατά την διάρκεια οινοποσίας. Μόλις συνειδητοποίησε την πράξη του προέβη σε θεατρική επίδειξη τύψεων κατά τον Πλούταρχο. Και τέλος η περίπτωση του Καλλισθένη ο οποίος εξόργισε τον Αλέξανδρο με την συνεχιζόμενη άρνηση του να τηρεί το Περσικό έθιμο της προσκύνησις που ουσιαστικά είχε επιβάλει και στους Μακεδόνες και είχε προκαλέσει έντονες διαμαρτυρίες στους συνεργάτες του.
Οι αντιρρήσεις του Καλλισθένη τον οδήγησαν στον θάνατο με την κατηγορία της συνωμοσίας. Αξίζει να αναφέρουμε ότι το έθιμο της προσκύνησις δεν συμβάδιζε με τις Ελληνικές παραδόσεις σε καμία περίπτωση. Οι Έλληνες απέφευγαν να αποδίδουν τέτοιες τιμές σε ανθρώπους όπως και οι Μακεδόνες. Για τους Πέρσες τώρα η προσκύνηση συμβόλιζε την απόλυτη υποταγή στον βασιλιά που ήταν ο κύριος μεταξύ δούλων. Για την Μακεδονική αντίληψη τώρα ο βασιλιάς ήταν ο πρώτος μεταξύ ίσων όπως αναφέρει και ο F. Walbank. Κατανοούμε λοιπόν απόλυτα τις αντιδράσεις που προξένησε η εισαγωγή αυτού του εθίμου στην αυλή.
Ενδιαφέρον παρουσιάζουν και δυο γραπτές εντολές που εστάλησαν στην Ελλάδα κατά το έτος 324 και αναγνώστηκαν δημοσίως στην Ολυμπία. Σε αυτές ο Αλέξανδρος απαιτούσε την επιστροφή στις γενέτειρες τους όλων των πολιτικών εξόριστων με εξαίρεση τους Θηβαίους και η δεύτερη ήταν η ανακήρυξη του νεκρού Ηφαιστίωνα σε ήρωα και η απόδοση θεϊκών τιμών προς τον ίδιο (Αλέξανδρο).
Η προσπάθεια θεοποίησης του, που μέσω του νομίσματος της έναρξης γίνεται αντιληπτή δεν χωρά αμφισβήτησης. Η αναγνώριση του ως Φαραώ το 331 από το μαντείο του Άμμωνα στη Σίβα, έδωσε ένα ακόμα στήριγμα στις απολυταρχικές τάσεις του βασιλιά, πάνω στις οποίες θα στηριχθεί όλο το μετέπειτα Ελληνιστικό σύστημα του αλάνθαστου του βασιλέως.
Όλα αυτά είναι εν πολλοίς γνωστά όπως προανέφερα ιδίως για τους ιστορικούς. Η στάση που ο Αλέξανδρος τήρησε προς τις ανελεύθερες πλέον Ελληνικές πόλεις καταδεικνύει, αδιαφορία για τους θεσμούς και τις ιδιαιτερότητες της καθεμίας. Η ζηλευτή αυτοτέλεια των πόλεων αυτών, είχε ουσιαστικά καταργηθεί μετά την Μακεδονική εξάπλωση στον κυρίως Ελλαδικό χώρο και παρά το ότι ο Αλέξανδρος όπως και ο πατέρας του ο Φίλιππος, παρουσίαζαν την εκστρατεία εναντίον της Περσίας σαν πανελλαδική, η πραγματικότητα ήταν κάπως διαφορετική για τις Ελληνικές συνειδήσεις και αυτό φαίνεται από τις τριβές με το Ελληνικό αλλά και το Μακεδονικό στοιχείο που ήταν ίσως και πιο έντονες απ’ ότι με το Περσικό.
Συνήθως ο Αλέξανδρος αποτελεί τον αποδιοπομπαίο τράγο που μέσα από τη συστηματική και τυφλή ισοπέδωση των πεπραγμένων του, τα οποία το τονίζω τοποθετούνται στην αρχαιότητα και όχι πριν μία εικοσαετία πχ, γίνεται συχνά συγκρίσιμος με τον Χίτλερ και του αποδίδονται χαρακτηρισμοί του τύπου σφαγέας των λαών. Νομίζω ότι αυτή η άποψη δεν έχει τίποτα να ζηλέψει σε ακρότητα και οπαδισμό, την άποψη που αναδεικνύει τον Αλέξανδρο ως το μεγαλύτερο εκπολιτιστή και τον πιο άδολο κατακτητή της ανθρωπότητας. Καταλαβαίνουμε βέβαια ότι τα αυστηρά πορίσματα είναι και τα πιο δημοφιλή. Ο καθένας περιμένει από τον ιστορικό να του επιβεβαιώσει την άποψη του, και όταν αυτό γίνει τον μετατρέπει σε απόλυτη αυθεντία μόνο και μόνο επειδή εν αγνοία του τον δικαίωσε σε κάτι.
«Δεν ήταν τίποτε από αυτά».
Ήταν ένας νεαρός βασιλιάς συνεπαρμένος από τους ηρωικούς άθλους των ομηρικών επών (διόλου ασυνήθιστο για την εποχή), που έβαλε σκοπό της ζωής του να φέρει εις πέρας το επεκτατικό σχέδιο του πατέρα του. Ένα σχέδιο απόλυτα ενταγμένο στον κανόνα της εποχής του. Στόχος του λοιπόν ήταν, η επέκταση, η άσκηση εξουσίας, η δόξα και ο πλούτος. Όλα αυτά κατά την αρχαιότητα τα αποκτούσες με ένα τρόπο, τον πόλεμο. Ο πόλεμος ήταν η πιο κερδοφόρα επιχείρηση (βλέπε Τρωικό).
Δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να ξεχνάμε ότι τα ομηρικά έπη, αποτελούσαν την παιδευτική ύλη των αρχαίων Ελλήνων όπως και του ίδιου του Αλέξανδρου. Οι ομηρικοί ήρωες λειτουργούσαν ως πρότυπα αυτή την εποχή. Δεν θα πρέπει να μας ξενίζουν οι επιδιώξεις του. Είναι εντελώς άκαιρο να τον αποκαλούμε ιμπεριαλιστή, εφόσον γεννήθηκε σε μία εποχή όπου όλα τα παραπάνω αποτελούσαν εχέγγυα επιτυχίας και υστεροφημίας, χαρακτηριστικά συχνής επιδίωξης των δημοσίων ανδρών.
Το ότι ο Αλέξανδρος συγκεντρώνει τα περισσότερα πυρά, εξηγείται μάλλον από την μεγάλη δημοσιότητα και δημοτικότητα που απολαμβάνει μέχρι και σήμερα. Για όλους τους μεταγενέστερους επίδοξους κατακτητές αποτελούσε το απόλυτο πρότυπο. Αφήστε στην άκρη το ηθικό της υπόθεσης, σε μία εποχή όπου οι συγγενείς των πεσόντων σε μάχη, κυκλοφορούσαν περήφανοι στην αγορά, ενώ εκείνοι των επιζώντων κρύβονταν από ντροπή. Και μιλάμε ανά περιπτώσεις για αμιγώς Ελληνικούς πολέμους.
