Κάποτε είχα πει ότι οι πολιτικοί που εν τέλει έκαναν καλό στον λαό τον οποίο κλήθηκαν να εξουσιάσουν, ήταν εκείνοι που κυβέρνησαν με το μυαλό και όχι με την καρδιά και το συναίσθημα. Σήμερα θα δώσω ένα παράδειγμα τέτοιου πολιτικού, παρμένο από την Ελληνική πραγματικότητα. Η αλήθεια είναι ότι έψαξα πολύ για να βρω και κάποιόν άλλο πέραν του εικονιζόμενου αλλά μάταια. Κανείς από τους υποψήφιους δεν μπορούσε να χαρακτηρισθεί και με τους τρείς προσδιορισμούς που θα δώσω παρακάτω. Μάλλον αυτό το είδος δεν απαντάται στην Ελληνική πολιτική πραγματικότητα, όποτε θα αρκεστείτε στον Ελευθέριο Βενιζέλο, ο οποίος είναι ότι πιο κοντινό μπόρεσα να βρω σε αυτό.
Το Le petit Journal τον χαρακτηρίζει μεγάλο Έλληνα πατριώτη, εγώ θα τον αποκαλούσα, ως ένα από τους πιο διορατικούς, ρεαλιστές και εν τέλει αποτελεσματικούς πολιτικούς που πέρασαν από την πολιτική σκηνή της χώρας μας. Πιστέψτε με, οι Έλληνες πολιτικοί που μπορούν, αντικειμενικά να χαρακτηρισθούν με τις παραπάνω λέξεις, είναι μετρημένοι στα δάχτυλα του ενός χεριού. Δώστε σημασία και στις τρείς, γιατί είναι προσεκτικά επιλεγμένες με σκοπό να αποδοθεί η αλήθεια, όσο αυτό είναι εφικτό.
Επέλεξα δυο παραδείγματα από την πολυετή του καριέρα στην πολιτική, για να σας παρουσιάσω, τα οποία κατά την γνώμη μου τον ξεχωρίζουν από όλους σχεδόν τους υπόλοιπούς Έλληνες πολιτικούς και αποδεικνύουν ότι δεν ήταν ένας από αυτούς, αλλά ήταν κάτι το διαφορετικό από αυτό που είχαν και έχουν συνηθίσει οι Έλληνες. Αυτή την διαφορετικότητα, άλλοι την μίσησαν βαθιά, και άλλοι την ακολούθησαν με ευλάβεια και προσήλωση. Φαντάζομαι και οι δυο κατηγορίες θα έκαναν λάθος ως προς την προσέγγιση του φαινομένου, αλλά καλύτερα να μην μακρηγορούμε…
Είναι 5 Σεπτεμβρίου του 1910 και Ο Ελευθέριος Βενιζέλος συστήνεται στο Ελληνικό κοινό για πρώτη φορά μετά την άνοδο του στην Αθήνα. Σαν πολιτικό πρόσωπο ήταν ήδη γνωστό από την δράση του στο Κρητικό ζήτημα. Μπροστά λοιπόν σε πλήθος κόσμου, στην πλατεία συντάγματος εκθέτει στον λαό το πλάνο πάνω στο οποίο θα στήριζε το μεταρρυθμιστικό του έργο. Κάποιές από τις ιδέες που ακούστηκαν από τα χείλη του, ήταν σίγουρα πρωτόγνωρες για τους Έλληνες, αλλά ας μην επικεντρωθούμε σε αυτό.
Όταν έφτασε στο ζήτημα του πολιτεύματος, υποστήριξε την εκλογή αναθεωρητικής βουλής και όχι συντακτικής. Τι σημαίνει αυτό; Ότι πρόθεσή του ήταν η αναθεώρηση του συντάγματος και όχι η εκπόνηση νέου με ταυτόχρονη αλλαγή του πολιτεύματος. Φαινομενικά δηλαδή, υποστηρίζει σε αυτή τη φάση την συνέχιση της ύπαρξης της βασιλείας στη χώρα και κατ’ επέκταση την βασιλική οικογένεια. Είναι όμως αυτός ο μακροπρόθεσμος στόχος του;
Το πλήθος στο άκουσμα της αναθεωρητικής βουλής αντιδρά φωνάζοντας συντακτική, ο Βενιζέλος υψώνει τον τόνο και πάνω από την λαϊκή κραυγή απαντά και πάλι αναθεωρητική. Ο λαός σώπασε κατανοώντας μάλλον ότι σε αυτή την περίπτωση έχει να αντιμετωπίσει έναν αποφασιστικό πολιτικό.
Σε αυτή του την ενέργεια, κάποιοι θα δουν γνήσια φιλοβασιλικά αισθήματα, κάποιοι άλλοι θα τον χαρακτήριζαν βαθιά συντηρητικό. Όσοι το έκαναν και το κάνουν θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν κοντόφθαλμοί.
Πίσω από την φαινομενική υποστήριξη του στέμματος κρύβεται η ρεαλιστική αποτύπωση των διεθνών συγκυριών που θα αντιμετώπιζε ο Ελληνικός λαός κατά τα επόμενα χρόνια. Ο Βενιζέλος δεν μπορούσε να αγνοήσει τη φιλοβασιλική μερίδα του λαού και επ’ ουδενί δεν θα άφηνε τον διχασμό που θα προκαλούσε η σύγκρουση με το παλάτι, να μολύνει τις ένοπλες δυνάμεις. Οι ιστορικές εξελίξεις που λάμβαναν χώρα διεθνώς, απαιτούσαν ένα στράτευμα πειθαρχημένο, αξιόμαχο και αποτελεσματικό. Εκείνη τη στιγμή η ρήξη θα είχε οδυνηρά αποτελέσματα. Νομίζω ότι η επόμενη δεκαετία το απέδειξε με περίτρανο τρόπο.
Αυτό που επεδίωκε ο Βενιζέλος ήταν η Ελλάδα να μην χάσει το τρένο της κοσμογονικής εξέλιξης των ετών που έρχονταν. Για να γίνει αυτό η χώρα έπρεπε να είναι ενωμένη πρώτα απ’ όλα, για να μπορεί να ανταγωνιστεί με αξιώσεις, χώρες που εποφθαλμιούσαν οφέλη παρόμοια με αυτά που όπως έχω αναφέρει και στο παρελθόν, είχαν γίνει έμμονη ιδέα για τους Έλληνες η μάλλον καλύτερα ‘’μεγάλη ιδέα’’. Στις προβλέψεις του για το τι μέλλει γενέσθαι στην Βαλκανική αλλά και στην ίδια την Ευρώπη, ήταν απόλυτα εύστοχος.
Η ολική αναδιοργάνωση του στρατεύματος που προώθησε, αλλά και γενικότερα οι μεταρρυθμίσεις του σε όλο το φάσμα του δημόσιου βίου έκαναν την χώρα πιο λειτουργική και αποτελεσματική σε σχέση με το παρελθόν. Οι πόλεμοι που έπονταν θα την έβρισκαν προετοιμασμένη σχετικά με αυτά που θα είχε να αντιμετωπίσει, αυτά που διαδραματίζονταν στην ‘’αυλή’’ της.
Όποιος υποστηρίζει ότι η Ελλάδα μπορούσε να αποφύγει τους Βαλκανικούς πολέμους αλλά και τον μεγάλο πόλεμο του 1914, μάλλον αγνοεί την γεωγραφική της θέση, όπως και τους γείτονές της. Αν χανόταν αυτή η ευκαιρία δύσκολα θα βρισκόταν παρόμοια της πιστεύω, εφόσον η πλειονότητα του λαού αλλά και η πολιτική ηγεσία της χώρας, από καιρό πίστευαν ότι η επέκταση των Ελληνικών εδαφών πέραν των μικρών μέχρι τότε ορίων, ήταν στόχος απόλυτης προτεραιότητας.
Και ο στόχος αυτός να μην υπήρχε φυσικά, πιστεύω ότι η συμμετοχή στους πολέμους, δεν ήταν κάτι που θα μπορούσε να αποφύγει η Ελλάδα.
Το επόμενο γεγονός του σημερινού μας ταξιδιού θα εκτυλιχθεί και πάλι στην Αθήνα των αρχών του 20ου αιώνα. Το 1912 λοιπόν, Κρήτες βουλευτές από την ημιαυτόνομη Κρήτη, το τονίζω, δεν έχει ενωθεί με την Ελλάδα ακόμα, μεταβαίνουν στην πρωτεύουσα με σκοπό να αποδείξουν και στην πράξη το άνευ σημασίας ψήφισμα του 1908, όπου ανακοίνωνε μονομερώς από την πλευρά της Κρήτης την ένωση της με την Ελλάδα. Απαιτούν λοιπόν να εισέλθουν στην Ελληνική βουλή ως Έλληνες βουλευτές. Με τον τρόπο αυτό αποσκοπούν στον να εκβιάζουν τις μεγάλες δυνάμεις ώστε να επικυρώσουν την ένωση με κάθε επισημότητα.
Ο Βενιζέλος όντας πρωθυπουργός της Ελλάδας το τονίζω, τους αρνείται την είσοδο στο κοινοβούλιο. Αυτή του η πράξη θα δημιουργήσει έντονες αντιδράσεις στον Κρητικό λαό ο οποίος γρήγορα ξεχνά το ποιος έδωσε με τις ενέργειες του ουσιαστική ώθηση στην επίλυση του Κρητικού ζητήματος, και τον κατηγορεί για προδοσία.
Και σε αυτή την περίπτωση ο κόσμος δεν κατάφερε να κατανοήσει τα δεδομένα. Κάνεις δεν σκέφτηκε ότι μια τέτοια ενέργεια θα προκαλούσε διεθνές επεισόδιο με την Τουρκία για ένα μέρος όπου δεν είχε ακόμα κατακυρωθεί με διεθνή συνθήκη στην Ελλάδα. Η Κρήτη ήταν ακόμα υπό διεθνή προστασία. Τυπικά δεν ήταν Ελληνικό έδαφος. Η Ελλάδα ήταν σε φάση προετοιμασίας για την συμμετοχή στον διαφαινόμενο πρώτο Βαλκανικό πόλεμο και έπρεπε να παραμείνει προσηλωμένη σε αυτό τη δεδομένη στιγμή.
Ο Βενιζέλος γνώριζε καλά ότι μετά την πιθανή ήττα της Τουρκίας στον επικείμενο πόλεμο, η ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα θα ήταν σίγουρη. Απλά αυτό έπρεπε να κατοχυρωθεί όχι με μονομερείς ενέργειες και ψηφίσματα, αλλά με συνθήκη η οποία πιθανόν θα τερμάτιζε κάποιο πόλεμο όπου η Οθωμανική αυτοκρατορία θα ήταν στην πλευρά του ηττημένου.
Αυτό που οι περισσότεροι θα αποκαλούσαν συντηρητισμό, σύμφωνα με τις παραπάνω ενέργειες, ήταν απλά η διορατικότητα ενός ανθρώπου που δεν είχε ψευδαισθήσεις, που ήξερε ότι το να είσαι αρεστός, δημιουργεί περισσότερα προβλήματα από τον να μην είσαι.
Δεν θα μπω στην διαδικασία να εξετάσω αυτή την στιγμή, παρακάτω γεγονότα της πολιτικής του ζωής, όχι με σκοπό να αποκρύψω σοβαρά λάθη τα οποία έκανε. Ίσως σε κάποιο άλλο άρθρο να δούμε με περισσότερη σαφήνεια, αυτά για τα οποία τον κατηγορούν οι πολέμιοι του.
Ανάλογα με την ιδεολογική προέλευση του κατήγορου, υφαίνεται και η κατηγορία συνήθως.
Κάποιος θα μπορούσε να του προσάψει την ψήφιση του ιδιώνυμου, κάποιος άλλος ότι ήταν εντολοδόχος των ξένων δυνάμεων, άλλος ότι ήταν φιλοβασιλικός ή και το αντίθετο. Συνήθως όσοι θα το κάνουν, ξέρουν πάντα τη μισή αλήθεια και αντιλαμβάνονται την πολιτική σαν ένα πεδίο ανάπτυξης ρομαντικών ιδεών, από όλες τις κατευθύνσεις.
Η πραγματικότητα είναι εντελώς διαφορετική, όταν έχεις να αντιμετωπίσεις τόσους πολλούς, με τόσο αντικρουόμενα συμφέροντα και στο εξωτερικό και στο εσωτερικό.
Αυτό που έχω να πω μετά βεβαιότητας για τον Ελευθέριο Βενιζέλο, ήταν ότι πότε του δεν υπήρξε ένας μέσος Έλληνας πολιτικός που μοχθεί προεκλογικά και αναπαύεται μετεκλογικά ( δεν ευθύνεται βέβαια μόνο ο πολιτικός γι’ αυτή την επιλογή ), ήταν κάτι διαφορετικό απ’ αυτό. Το ότι πολλές από τις ενέργειες του, δεν μπόρεσε να τις κατανοήσει ο κόσμος, εγώ το βάζω στα θετικά του. Οι προσπάθειες του, να αλλάξει μορφή στις πολιτικές και κοινωνικές δομές του Ελληνικού κράτους, με σκοπό του δώσει ώθηση εκσυγχρονισμού, νομίζω ότι εν τέλει απέτυχαν. Δεν το λες και εύκολο βέβαια, το συγκεκριμένο έργο…
Ο εθνικός διχασμός που προκλήθηκε με αφορμή το τονίζω, την συμμετοχή της χώρας στο πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, ξαναλέω δεν ήταν προσωπική του επιλογή σε μεγάλο ποσοστό. Οι βαθιές αιτίες του χρονολογούνται πολύ νωρίτερα από αυτή την εποχή. Απλά ο Βενιζέλος κλήθηκε και σε αυτή την περίπτωση να αντιμετωπίσει άλλο ένα υψίστης σημασίας γεγονός για την επιβίωση της χώρας.
Δεν θέλω να φανταστώ πως θα είχαν εξελιχθεί τα πράγματα, αν σε αυτές τις κρίσιμες δεκαετίες, το τιμόνι της χώρας βρισκόταν σε κάποια πιο επιπόλαια και αστόχαστα χέρια.
Χάρης Φιλιππάκης
Υ.Γ 1: Σκοπίμως δεν αναφέρομαι στα εδαφικά οφέλη που αποκόμισε η χώρα από την συμμετοχή της στους Βαλκανικούς πολέμους αλλά και τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, είναι γνωστά νομίζω και τα θετικά αλλά και τα αρνητικά της συμμετοχής της στους γενεσιουργούς δύο αυτούς πολέμους.
Υ.Γ 2: Λόγω οικονομίας χώρου, δεν περιγράφω καθόλου το πολιτικό περιβάλλον πριν την άνοδο του Βενιζέλου στην Αθήνα. Είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι για ένα διάστημα μηνών ο στρατιωτικός σύνδεσμος που έκανε το κίνημα στο Γουδί το 1909, είχε σημαντικό λόγο στα πολιτικά πράγματα, μόλις πέτυχε τους σκοπούς του, όπου αφορούσαν κυρίως την επίλυση σοβαρών πολιτικών και οικονομικών προβλημάτων, διαλύθηκε και παραχώρησε και πάλι τις πρωτοβουλίες στο πολιτικό προσωπικό της χώρας.
