29/06/2022

Μια Βυζαντινή “κρουαζιέρα”

Μια Βυζαντινή "κρουαζιέρα"

Το σημερινό ταξίδι, θα είναι ‘’πραγματικό’’ και όχι νοητό και έχει σκοπό να μας αποφορτίσει από όλα τα προηγούμενα ‘’αδηφάγα’’ από άποψη ενέργειας πολιτικά ταξίδια. Θα ακολουθήσουμε λοιπόν με ευλάβεια και προσήλωση στο ταξίδι του, τον ρήτορα Θωμά Μάγιστρο όπου έχει σκοπό να αποπλεύσει από την Θεσσαλονίκη του 1310μχ, με προορισμό την Κωνσταντινούπολη. Το ταξίδι θα πραγματοποιηθεί φθινόπωρο και οι συνθήκες θα είναι σχετικά δύσκολες για ανθρώπους της εποχής μας, ας προχωρήσουμε όμως γιατί ο χώρος είναι περιορισμένος και αυτά που έχουμε να διδαχθούμε αρκετά.

Η παραπάνω εικόνα αναπαριστά ψηφιακά τον λιμένα του Θεοδοσίου/ Ελευθερίου στην Κωνσταντινούπολη της πρώιμης Βυζαντινής περιόδου. Το συγκεκριμένο λιμάνι ήταν το μεγαλύτερο της πόλης, και κατά την εποχή του ταξιδιού μας είχε πέσει σε αχρηστία, αλλά επειδή είναι ένα χαρακτηριστικό Βυζαντινό λιμάνι, θεώρησα καλό να σας το δείξω για να καταλάβετε σε γενικές γραμμές τι μας περιμένει. Φυσικά δεν ήταν το μοναδικό λιμάνι της πρωτεύουσας. Κατά τον 14ο αιώνα η πόλη αν και βρισκόταν σε εκτεταμένη παρακμή σε όλα τα επίπεδα, διέθετε τουλάχιστον δυο λειτουργικά λιμάνια. Ας ξεκινήσουμε όμως, διότι το θέμα μας δεν είναι τα λιμάνια, αλλά οι συνθήκες θαλάσσιου ταξιδιού της εποχής.

Οι σημαντικότατες πληροφορίες για ένα τυπικό θαλάσσιο ταξίδι του 14ου αιώνα, μας παρέχονται όπως έχετε καταλάβει από τον Θωμά Μάγιστρο όπου μέσα από την επιστολή του προς τον πατέρα Κυρόν Ισαάκ περιγράφει την δύσκολη εμπειρία ενός φθινοπωρινού ταξιδιού όπως αυτός το βίωσε.

Σκοπός του ταξιδιού που ξεκίνησε την 1η Οκτωβρίου του 1310, ήταν η αποστολή πρεσβείας με επικεφαλής τον Θωμά Μάγιστρο, στην Κωνσταντινούπολη, έχοντας στόχο να μεσολαβήσει εκπροσωπώντας τους Θεσσαλονικείς, για την απαλλαγή του στρατηγού Χανδρηνού, από τις κατηγορίες περί θράσους όπου του είχαν απαγγελθεί. Γιατί όμως να ταξιδέψουν διά θαλάσσης και όχι χερσαία μέσω της Εγνατίας οδού; Την απάντηση θα σας τη δώσουν, οι κακές καιρικές συνθήκες της εποχής  με τα φουσκωμένα ποτάμια σε όλη τη διαδρομή και κυρίως οι Τούρκοι ληστές ( Αχαιμενίδαι και Πέρσαι όπως τους αποκαλεί στην επιστολή ) όπου λυμαίνονταν τις περιοχές της Μακεδονίας και Θράκης αυτό τον καιρό.

Η υποδοχή των μελών της πρεσβείας στο εμπορικό πλοίο ( τα εμπορικά ουσιαστικά ήταν και επιβατηγά μεταφοράς ) ήταν εγκάρδια καθώς το πλήρωμα αισθανόταν ότι μετέφερε τις αρχές της πόλης σε μία αποστολή ιδιαίτερης σημασίας για την ίδια την Θεσσαλονίκη.

Ιδιαίτερη μνεία κάνει στην ‘’βάρβαρη’’ γλώσσα των ναυτών κατά τον απόπλου, όχι με σκοπό να θίξει το χαμηλό μορφωτικό επίπεδο τους αλλά κυρίως για να τονίσει την Ιταλικής προέλευσης ναυτική γλώσσα που χρησιμοποιούσαν (Ακόμα και σημερινοί ναυτικοί όροι έχουν Ιταλική μεσαιωνική ρίζα πχ μπούσουλας).

Κατά τον περίπλου του Θερμαϊκού κόλπου οι άνεμοι ήταν μέτριοι όπως και η ταχύτητα τους. Την 3η Οκτωβρίου έφτασαν στον χερσόνησο της Κασσάνδρας, στην έξοδο του Θερμαϊκού δηλαδή. Οι χρόνοι του ταξιδιού δεν ήταν ιδιαίτερα γρήγοροι όπως καταλαβαίνουμε. Η ίδια διαδρομή συνήθως γινόταν μέσα σε μία μέρα, με ευνοϊκό άνεμο. Στην Κασσάνδρα διανυκτέρευσαν ένα βράδυ και την επομένη απέπλευσαν με προορισμό τον Άθω ( Άγιον όρος ).

 Καταλαβαίνουμε λοιπόν ότι το ταξίδι γινόταν με πολλές στάσεις παρότι η απόσταση Θεσσαλονίκη – Κων/πολη μπορεί να σας φαίνεται σχετικά μικρή, μην ξεχνάτε όμως ότι κινούμαστε με άνεμο και οι χρόνοι εξαρτιόνται από πολλά. Άνεμος όπως προανέφερα, εμπειρία πληρώματος, στάσεις ανεφοδιασμού γενικότερες καιρικές συνθήκες. Ένα χειμερινό ιδίως θαλάσσιο ταξίδι ήταν από μόνο του ένα ρίσκο.

Λόγω των καιρικών συνθηκών η στάση στο Άγιον όρος εγκαταλείφθηκε σαν σχέδιο. Το πλοίο βγήκε στο ανοιχτό πέλαγος χαράσσοντας πορεία προς τη Λήμνο πλέοντας πάνω στην καθιερωμένη γραμμή προς την Κων/πολη. Η Λήμνος ήταν μία διαδεδομένη στάση πριν την είσοδο στον Ελλήσποντο, όποτε ήταν ιδιαίτερα σημαντική για τις θαλάσσιες επικοινωνίες ανατολής και δύσης.

Μετά από μία σφοδρή θαλασσοταραχή, το πλοίο παρέκκλινε της πορείας του και βρέθηκε στον κλειστό όρμο Κουφό ( δεύτερο πόδι Χαλκιδικής ). Εκεί παρέμεινε αγκυροβολημένο για τέσσερις μέρες. Η καθυστέρηση ανάγκασε τον πλοίαρχο να δοκιμάσει και πάλι την πλεύση στα ανοιχτά όπου οι βοριάδες παρέσυραν το πλοίο νότια. Έτσι οδηγήθηκαν σε ένα ασφαλές φυσικό λιμάνι ενός ακατοίκητου νησιού. Να θυμίσω ότι βρισκόμαστε περίπου στις 9-10 Οκτωβρίου και το πλοίο ξεκίνησε από την Θεσσαλονίκη την 1η  του μηνός.

Ο Μάγιστρος περιγράφει με λεπτομέρεια την πανίδα και χλωρίδα του νησιού αυτού. Από τις εκτενείς περιγραφές του βγαίνει το συμπέρασμα ότι το συγκεκριμένο νησί είναι πιθανότατα η Κυρά Παναγιά / Πελαγονήσιον των βορείων Σποράδων. Από την λεπτομερή περιγραφή του νησιού προκύπτει ότι η παραμονή τους εκεί διήρκησε περίπου από τις 11 μέχρι τις 14 Οκτωβρίου, κυρίως λόγω της άπνοιας.

Κατά την παραμονή τους, την εμφάνιση του έκανε ένα πολεμικό πλοίο προκαλώντας φόβο στα μέλη της πρεσβείας, κάτι που ανάγκασε το πλήρωμα να πάρει τα όπλα. Όταν όμως το πλοίο προσέγγισε τον όρμο δεν υπήρξε πρόβλημα διότι κατά πάσα πιθανότητα ήταν πλοίο φιλικής δύναμης του Βυζαντίου για την εποχή εκείνη.

Ο φόβος των πειρατών ήταν πολύ έντονος και αυτή την εποχή για τα εμπορικά καράβια. Η δράση των πειρατών ήταν έντονη λόγω της εμπορικής σημασίας αυτών των θαλασσίων οδών. Σλάβοι και Άραβες πειρατές, είχαν την τιμητική τους σε αυτά τα νερά και εξαιτίας της αδυναμίας του Βυζαντίου να διαθέσει επαρκή στόλο για την αντιμετώπιση του προβλήματος, οι επιδρομές και οι λεηλασίες πλοίων αλλά και νησιών ήταν συχνό φαινόμενο. Δεν είναι τυχαίο ότι το πλοίο της πρεσβείας αν και εμπορικό φέρει οπλισμό.

Μέσα λοιπόν σε συνθήκες άπνοιας η λύση που βρέθηκε για να βγει από τον φυσικό λιμάνι του Πελαγονησίου το πλοίο ήταν η εξής. Το πλήρωμα χρησιμοποίησε την μικρή κωπήλατη λέμβο ( εφολκίς ) όπου διέθετε το πλοίο δένοντας την στην πλώρη και ρυμουλκώντας ουσιαστικά με πολύ κόπο το πλοίο έξω από το λιμάνι. Στην συνέχεια φύσηξε ούριος άνεμος και με μεγάλη ταχύτητα προσπέρασαν βόρεια τη Λήμνο με σκοπό να καταπλεύσουν στον λιμάνι του Μούδρου για ανεφοδιασμό, όμως και πάλι οι αντίθετοι άνεμοι δεν βοήθησαν στην προσέγγιση της Λήμνου. Με μεγάλη δυσκολία το πλοίο πέρασε τα στενά του Ελλησπόντου και αγκυροβόλησε στην Σηστό γύρω στις 17-19 Οκτωβρίου.

Από την Σηστό έως την Κων/πολη το ταξίδι έγινε μέσα σε δυο μέρες περίπου εξαιτίας των έντονων νοτίων ανέμων. Μετά από σύντομες στάσεις σε πόλεις των παραλίων του Ελλησπόντου, το πλοίο έφτασε στην Κων/πολη στις 20 με 21 Οκτωβρίου. Σύμφωνα με τις συνήθεις περιγραφές του παραπάνω ταξιδιού, η μέση διάρκεια από την Θεσσαλονίκη έως την πρωτεύουσα ήταν περίπου τέσσερεις με έξι μέρες κάτι που δείχνει ότι ήταν ιδιαίτερα επίπονο και δύσκολο ιδίως για ανθρώπους που δεν ήταν συνηθισμένοι σε θαλάσσια ταξίδια.

Ο μάγιστρος στην μακρά επιστολή του περιγράφει την παραμονή αλλά και την επιστροφή του στην Θεσσαλονίκη. Εγώ θα μείνω στο πρώτο σκέλος του ταξιδιού του αυτή τη φορά, σε επόμενο άρθρο ίσως δούμε και την επιστροφή. Θα μπορούσα να σας περιγράψω τη μορφή του πλοίου όπως μας την δίνει ο ίδιος αλλά καλύτερα να σας παραθέσω μία μακέτα ενός τυπικού εμπορικού πλοίου της εποχής. Νομίζω ότι ανταποκρίνεται ικανοποιητικά στην περιγραφή του.

Μια Βυζαντινή "κρουαζιέρα"

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι περιγραφές που αφορούν τη διαμονή και την διασκέδαση των ναυτικών αλλά και των ταξιδιωτών στα καπηλειά των λιμανιών. Φαντάζομαι βέβαια ότι η πρεσβεία του Μάγιστρου δεν θα προσέγγισε τα κακόφημα αυτά μέρη, οι ναυτικοί όμως…πολύ πιθανό. Στην επιστολή βέβαια δεν γίνεται λόγος για κάτι τέτοιο, αξίζει όμως να παραθέσω μερικές πληροφορίες για την ζωή στα μέρη αυτά των πόλεων.

Συνήθως τα καπηλειά αλλά και τα πανδοχεία ήταν γνωστά με το όνομα του ιδιοκτήτη τους, του κάπηλου. Πολύ γνωστά κατά τον 6ο αιώνα ήταν τα καπηλειά του Μελιτράγου και του Γοργοπλούτου στον λιμένα των Σοφιών στην Κων/πολη. Εκεί οι θαμώνες έβρισκαν στέγη,  τροφή, και διασκέδαση από πλανόδιους μουσικούς και χορευτές. Στα καπηλειά και στα ‘’χαμαιτυπεία’’  συχνά εκδίδονταν κοπέλες, τον προστάτη τους οι Βυζαντινοί τον αποκαλούσαν ‘’πορνοβοσκό’’. Συχνό φαινόμενο επίσης ήταν οι καυγάδες μεταξύ μεθυσμένων, που κατέληγαν σε δολοφονίες.

 Το άξιο αναφοράς είναι η προέλευση των πηγών που μας παρέχουν τις πληροφορίες, για τα ‘’ευτελή’’ όπως αποκαλούσαν αυτά τα μέρη οι Βυζαντινοί. Η κυριότερη πηγή είναι τα αγιολογικά κείμενα τα οποία περιγράφοντας τις καταστάσεις που εκτυλίσσονται εκεί προτρέπουν τους πιστούς να τα αποφεύγουν διότι είναι τόποι ‘’ακολασίας’’. Το δε επάγγελμα του κάπηλου χαρακτηρίζεται ‘’ευτελές’’ και ‘’χυδαίον’’.

Η προσπάθεια των ‘’πατέρων’’ να γεμίσουν με ντροπή τις ψυχές των ανθρώπων αυτής της εποχής είχε σε μεγάλο βαθμό αποτέλεσμα. Αυτό είχε τα θετικά του, είχε και τα αρνητικά του, όσον αφορά την κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων. Τα όρια που θέτει αυτό το συναίσθημα στις ψυχές, πολλές φορές κάνει τον κόσμο λιγότερο επικίνδυνο απ’ ότι είναι στην πραγματικότητα.

 Για το τέλος άφησα μία φωτογραφία από σύγχρονα Βυζαντινά ευρήματα στην Κωνσταντινούπολη.

Μια Βυζαντινή "κρουαζιέρα"

Είναι μία πέτρινη προβλήτα στην περιοχή Yenikapi. Οι αρχαιολόγοι πιστεύουν ότι σε αυτό το σημείο βρισκόταν ο Βυζαντινός λιμένας του Θεοδοσίου, που αναπαρίσταται στην εναρκτήρια φωτογραφία του άρθρου, και ότι αυτή είναι μία από τις ’σκάλες’’ του. Σκάλες οι Βυζαντινοί αποκαλούσαν τις προβλήτες φορτοεκφόρτωσης.

Χάρης Φιλιππάκης

 

(Συνολικές Επισκέψεις 233, 1 επισκέψεις σήμερα)

mm
About Χάρης Φιλιππάκης 85 Articles
Ο Χάρης Φιλιππάκης συχνά αυτοαποκαλείται ιστορικός. Έχει αποφοιτήσει από κάποιο τμήμα ιστορίας και αρχαιολογίας. Συνήθως μιλάει για ιστορία και πιο συγκεκριμένα για το Βυζάντιο και την αρχαία Ρώμη. Προσπαθεί βέβαια να μην κάνει διακρίσεις.

1 Trackbacks & Pingbacks

  1. Η διαχρονικότητα των εξοπλισμών - Άτακτες ιστορίες #28 - viewtag.gr

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*