25/06/2022

Ο θρίαμβος του μέτρου – Διδακτικές ιστορίες #8

Ο θρίαμβος του μέτρου - Διδακτικές ιστορίες #8

Από την Οθωμανική Κωνσταντινούπολη του 15ου αιώνα μχ, σήμερα θα μεταφερθούμε με ένα Βυζαντινό δρόμωνα στην ταραγμένη Αθήνα των αρχών του 6ου αιώνα πχ.

Ελπίζω να μην σας κουράζει αυτό το χαοτικό ιστορικό ταξίδι. Γιατί τη χαρακτηρίζω ταραγμένη; γιατί ήταν μια πόλη βαθιά διχασμένη και βρισκόταν σε καθεστώς  κοινωνικής επανάστασης. Τα αίτια; η οικονομική εξαθλίωση του αγροτικού πληθυσμού κυρίως, ο οποίος βρισκόταν ένα βήμα πριν την σωματική υποδούλωση, και οι καταχρηστικές υπερβολές των αριστοκρατών οι οποίοι αρνούνταν την οποιαδήποτε παραχώρηση εξουσιών.

Αυτό το διπλό εκρηκτικό μείγμα ανισότητας οδηγούσε την Αθηναϊκή πολιτεία με μαθηματική ακρίβεια στην καταστροφή. Βρισκόμαστε σε μία περίοδο απόλυτης αναρχίας, ανομίας και απειθαρχίας που συντηρείται απ’ όλες τις πλευρές. Αν θυμάστε έχουμε ξαναβρεθεί σε αντίστοιχη κατάσταση και σε παλαιότερο ταξίδι μας. Οι πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες ήταν διαφορετικές τότε, αλλά το ίδιο χάος επικρατούσε.

Μια τέτοια έκρυθμη κατάσταση χρειάζεται συνήθως έναν άνθρωπο με αισθητήριο, οξυδερκή και κυρίως αποφασισμένο να κάνει βαθιές τομές, που είναι πιθανόν να προκαλέσουν αντιδράσεις για αρχή, πάνω σε μία σάρκα που είναι έτοιμη να "σαπίσει" Το "σώμα" θα πονέσει αλλά δεν έχει άλλη επιλογή αν θέλει να σωθεί. Πρέπει να αφεθεί στα χέρια του. Ξαναλέω…οι τομές θα είναι βαθιές και επώδυνες για τον "ασθενή".

Το πρόσωπο αυτό για την Αθήνα, θα είναι ο Σόλων.

Ένας αριστοκράτης ο οποίος απαρνήθηκε από νωρίς το βασικό προνόμιο των αριστοκρατών, τον πλούτο , αλλά κράτησε όλα τα υπόλοιπα που διέπουν έναν "άριστο". Το έτος 594/3 εκλέγεται άρχοντας, και του παρέχονται εκτεταμένες εξουσίες από το δήμο με την συναίνεση όλων των αντιμαχόμενων πλευρών. Από δω και στο εξής θα διαδραματίσει τον ρόλο του διαιτητή (διαλλάκτη), με κύριο μέλημα την εξομάλυνση της κατάστασης και την είσοδο της Αθήνας σε μία περίοδο μεταρρυθμίσεων.

Ο Σόλων γνωρίζει πολύ καλά ότι για να αρθεί το αδιέξοδο, οι θυσίες θα πρέπει να είναι αμοιβαίες και σε αυτές θα συμμετάσχουν όλοι οι εμπλεκόμενοι καθότι κανείς δεν είναι άμοιρος ευθυνών. Από τη μία η άμετρη συμπεριφορά των πλουσίων και από την άλλη η ανωριμότητα του λαού που στην προσπάθεια του να οικειοποιηθεί τον πλούτο των εύπορων και να ανέλθει κοινωνικά, οδηγούν την πολιτεία σε ξέφρενες καταστάσεις (βλέπε τυρρανίδες). Ο Σόλων δεν προκρίνει σε καμία περίπτωση την ασυγκράτητη παροχή προνομίων και πλούτου στον λαό. Ξέρει ότι η αδιαμόρφωτη λαϊκή μάζα δεν είναι σε θέση να διαχειριστεί κάτι τέτοιο. Εδώ χρειάζεται μια πιο σφαιρική λύση.

 Είμαι σίγουρος ότι η πρώτη μεταρρύθμιση που σας έρχεται στο μυαλό από αυτές που έκανε ο Σόλων είναι η "σεισάχθεια", η οποία ωφέλησε τα μέγιστα τον αγροτικό κόσμο κυρίως, ο οποίος βρισκόταν ένα βήμα πριν την εξαφάνιση. Αιτία ήταν η αδυναμία εξόφλησης των χρεών που είχαν κυρίως προς τους ιδιώτες και δευτερεύοντος προς το κράτος. Η πρώτη αδυναμία τους οδηγούσε συχνά στην δουλεία καθώς υποθήκευαν το ίδιο τους το σώμα ως εγγύηση, ανά περιπτώσεις.
Καταλαβαίνετε νομίζω το μέγεθος. Ο ελεύθερος αγρότης που μέσα από τον καθημερινό και ασταμάτητο μόχθο του, κατάφερνε ίσα ίσα να επιβιώσει, ήταν από τους τυχερούς. Οι υπόλοιποι κατέληγαν συχνά δούλοι των ανθρώπων που τους είχαν δανείσει. Η σεισάχθεια λοιπόν διαγράφει τα χρέη τους, δημόσια και ιδιωτικά ( και η πολιτεία συμμετέχει σ’ αυτό ) και βοηθά γενικά όσους βρίσκονται σε ιδιαίτερα μειονεκτική θέση και απειλούνται με το φάσμα της δουλείας. Προσοχή!! όχι όλους αδιακρίτως, αλλά μόνο όσους έχουν πραγματικά ανάγκη.

Η άλλη μεταρρύθμιση που επέλεξα να σας παρουσιάσω είναι η δημιουργία ενός νέου δικαστηρίου, της Ηλιαίας. Αυτό το κατά βάση "λαϊκό" δικαστήριο αποτελούμενο από 6.000 πολίτες, θα δώσει τη δυνατότητα σε όλους ανεξαιρέτως να συμμετάσχουν στην απονομή δικαιοσύνης όπου μέχρι τότε ήταν αποκλειστικό προνόμιο των αρχόντων. Η απονομή δικαιοσύνης καθίσταται και λαϊκό προνόμιο. Έξι θεσμοθέτες άρχοντες διενεργούν την προκαταρτική εξέταση της εκάστοτε περίπτωσης, αλλά δεν εκφέρουν κρίση. Αυτό το δικαίωμα θα το έχει συλλογικά ο λαός. Ενοχή και ποινή θα βρίσκονται πλέον στη δικαιοδοσία του. Μιλάμε για άκρως φιλολαϊκό  μέτρο.

Θα περίμενε κανείς ότι μετά από τέτοια φιλολαϊκή πολιτική, ο Σόλων θα προσπαθούσε να μειώσει και την οικονομική δύναμη των ευγενών με σκοπό να την αποδώσει σαν γνήσιος "υπερασπιστής" του λαού, στον ίδιο το λαό. Αυτός ο σοφός πολιτικός όμως, δεν προσπάθησε να παίξει ποτέ τον ρόλο του οπαδού της μίας εκ των δύο παρατάξεων. Ούτε προσπάθησε άκριτα και άδικα να μειώσει τη δύναμη κάποιας. Έκανε όσα ακριβώς χρειάζονταν για να βγάλει από τη δύσκολη θέση την πιο αδικημένη μεριά, αλλά δεν προσπάθησε επ’ ουδενί να φτάσει στο άλλο άκρο.
Μιλώντας με γηπεδικούς όρους, ο Σόλωνας δεν προσπάθησε να φανεί αρεστός στην "κερκίδα". Στοχεύει σε πολύ συγκεκριμένους τομείς και μέσω αυτών προσπαθεί να κάνει κάπως πιο δίκαιο το σύστημα. Το να δημεύσει τις περιουσίες των αριστοκρατών και να τους σκοτώσει για να αποφύγει την αντίδραση τους, θα ήταν το εύκολο, αλλά όχι και το δίκαιο. Θυμηθείτε τις λίστες προγραφών στη Ρώμη, ιδίως την περίοδο των τριανδριών ( βλέπε Οκτάβιος, Λέπιδος , Αντώνιος ) και το τέλος του Καίσαρα, που προσπάθησε να μειώσει δραστικά τη δύναμη της nobilitas (αριστοκρατία) με κατακόρυφα φιλολαϊκά μέτρα.  

Αν ψάχνετε καθαρή οσμή δημοκρατίας στο έργο του Σόλωνα δεν θα τη βρείτε. Αυτό που προσπαθεί να κάνει είναι να θέσει τις βάσεις για μια κοινωνία που θα είναι ώριμη να τη δεχτεί ( σαν όρος η δημοκρατία δεν υφίσταται ακόμα ). Η Αθηναϊκή κοινωνία παραμένει άνιση με ψήγματα ισότητας. Δεν προχώρησε πεισματικά, σε απόλυτη κοινωνική εξίσωση γιατί αυτή θα προκαλούσε με τη σειρά της νέα βία και αταξία. Αυτό που προσπαθεί να κάνει είναι να θέσει τις βάσεις της ευνομίας σε μία πολιτεία που απείχε πολύ από το να θεωρηθεί ευνομούμενη. Πώς προσπαθεί; Από τη μία βάζει όρια στην αλαζονεία των αριστοκρατών και στην κατάχρηση εξουσίας που ασκούν, και από την άλλη δίνει στον λαό πολιτικά, οικονομικά και δικαστικά προνόμια με μέτρο, ζητώντας του να αρκεσθεί σε αυτά χωρίς υπερβολές.

Δεν θέλει νικητή και ηττημένο σ’ αυτή τη διαμάχη, γιατί κάτι τέτοιο θα φέρει μια νέα σύγκρουση στο μέλλον.

Σύμφωνα με τα ίδια του τα λόγια :

"Στάθηκα στη μέση προστατεύοντας και τους δύο με δυνατή ασπίδα".

 Αυτό για το οποίο κλήθηκε, αυτό ήταν και που έπραξε. Κλήθηκε να εξομαλύνει μία κατάσταση και όχι να δημιουργήσει νέες εντάσεις. Ξαναλέω… ο Σόλωνας δεν έπαιξε τον ρόλο του οπαδού καμίας από τις εμπλεκόμενες παρατάξεις, ούτε γιατί η μία ήταν πιο δυνατή ούτε γιατί η άλλη ήταν πολυπληθέστερη. Προσπάθησε να πάρει το βάρος (σείω το άχθος) από τις πλάτες αυτών που δεν το άντεχαν και να το μοιράσει όσο πιο δίκαια μπορούσε και όχι να αποκαταστήσει μία αδικία διαπράττοντας μία άλλη.

Μια ρήση λέει: Το να φτιάξεις ένα νέο νόμο είναι το εύκολο, το δύσκολο είναι ο νόμος που θα φτιάξεις να είναι καλύτερος από τον προηγούμενο.

Θεωρώ τη διαιτησία του Σόλωνα απόδειξη της ανθρώπινης ευρηματικότητας, απόδειξη του μέτρου που έχω αναφέρει πολλές φορές στα άρθρα μου και στιγμή πραγματικής δόξας για μια πόλη-κράτος αυτής της εποχής. Δεν πέτυχε αμέσως αλλά έθεσε τις βάσεις του μέλλοντος. Μπορεί λοιπόν να χαρακτηρισθεί μακρόπνοη η πολιτική του; Νομίζω πως ναι.

Η δημοκρατία δεν ήρθε αμέσως γιατί οι συνθήκες δεν ήταν ώριμες για να έρθει. Ήρθε αργότερα και την εισήγαγε ουσιαστικά ο Κλεισθένης δίνοντας της μορφή και υπόσταση σαφέστερη από τον Σόλωνα προς τα τέλη του αιώνα. Τότε είναι που η Αθηναϊκή δημοκρατία θα μπει στη φάση της αμεσότητας οδεύοντας προς τον 5ο αιώνα. Εκεί η ατομικότητα θα γεννήσει πολλά "άριστα" πράγματα αλλά και κάποια λιγότερο "άριστα" κυρίως σε πολιτικό επίπεδο όπως έχουμε ξαναπεί.

Δεν μπορώ να φανταστώ το Σόλωνα να προτρέπει τους συμπολίτες του σε αυτόδικες και άνομες πράξεις. Δεν μπορώ να φανταστώ το Σόλωνα να προτρέπει τους φτωχούς και εξαθλιωμένους ελεύθερους αγρότες να πάρουν το νόμο στα χέρια τους ενάντια στους πανίσχυρους αριστοκράτες. Μάλλον προσπάθησε να τους εξασφαλίσει την επιβίωση με πιο ειρηνικούς και ρεαλιστικούς τρόπους.

Γνώριζε καλά ότι η βία θα φέρει βία.

Χάρης Φιλιππάκης

Υ.Γ 1: Επειδή ο όρος "σεισάχθεια" χρησιμοποιείται και στις μέρες μας, οφείλω να πω ότι τον συγκεκριμένο δεν τον χρησιμοποιώ για διδακτικούς σκοπούς. Ας μην μπείτε στην διαδικασία να συγκρίνετε οικονομικές πρακτικές της αρχαιότητας με σύγχρονα δεδομένα. Άλλο πόλη-κράτος του 6ου αιώνα πχ και άλλο κράτος του 21ου αιώνα.

Υ.Γ 2: Ένα από τα ουσιαστικά μεγαλουργήματα του 5ου αιώνα που παρέλειψα λόγω της φύσης του, στο άρθρο για το 5ο  αιώνα, ήταν η άνθιση του θεάτρου, το οποίο θεωρώ ένα από τα μεγαλύτερα διανοητικά κατορθώματα της αρχαίας Ελληνικής σκέψης.

Υ.Γ 3: Πιστεύω ότι μετά από αυτά τα 8 πρώτα άρθρα, καταλαβαίνετε γιατί αυτά δεν απευθύνονται αποκλειστικά σε ιστορικούς αλλά κυρίως σε όλους τους υπόλοιπους. 

(Συνολικές Επισκέψεις 323, 1 επισκέψεις σήμερα)

mm
About Χάρης Φιλιππάκης 85 Articles
Ο Χάρης Φιλιππάκης συχνά αυτοαποκαλείται ιστορικός. Έχει αποφοιτήσει από κάποιο τμήμα ιστορίας και αρχαιολογίας. Συνήθως μιλάει για ιστορία και πιο συγκεκριμένα για το Βυζάντιο και την αρχαία Ρώμη. Προσπαθεί βέβαια να μην κάνει διακρίσεις.

1 Trackbacks & Pingbacks

  1. Η βασιλεία μιας γοητευτικής ξεγνοιασιάς - Διδακτικές Ιστορίες #20 - viewtag.gr

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*