28/03/2020

Στο σύμπλεγμα της Ιδεολογίας – Διδακτικές ιστορίες #5

Στο σύμπλεγμα της Ιδεολογίας

Μεσημέρι της 29ης Μαϊου του 1945. Βρισκόμαστε στο στρατιωτικό αεροδρόμιο της Ελευσίνας και περιμένουμε την άφιξη μιας προσωπικότητας, που αποδείχθηκε εκ των υστέρων ιδιαίτερα αμφιλεγόμενη. Είναι ο Νίκος Ζαχαριάδης. Ο άνθρωπος στα μάτια του οποίου, οι Έλληνες κομμουνιστές βλέπουν την φιγούρα του Στάλιν. Βλέπουν τον ηγέτη που θα τους καθοδηγήσει στην μετά Βάρκιζας εποχή. Σαν να αναλάμβανε την ηγεσία του κόμματος ο ίδιος ο μεγάλος πατέρας, ο Ιωσήφ. Φτάνει όμως με αυτή την δακρύβρεχτη εισαγωγή.

Ο Νίκος Ζαχαριάδης διαθέτει ένα πλούσιο "αριστερό’’ βιογραφικό και ένα ένδοξο κομμουνιστικό παρελθόν με πλήθος διώξεων και φυλακίσεων. Είναι απόφοιτος της ανώτατης κομματικής σχολής της Μόσχας και έχει συλληφθεί κατά την διάρκεια της Μεταξικής περιόδου. Αυτό το γεγονός αποτελεί παράσημο για τους απανταχού Έλληνες κομμουνιστές. Που θεωρούν και όχι άδικα, την εποχή του Μεταξά, ως την ουσιαστική περίοδο έναρξης των μαζικών διώξεων τους. Αυτή την περίοδο αρχίζει στην χώρα, η μαζική αντικομμουνιστική προπαγάνδα και η εκτροφή του μίσους εναντίον των μαρξιστικών ιδεών και όχι μόνο. Όσοι συνελήφθησαν και κακοποιήθηκαν αυτή την περίοδο, και δεν είναι λίγοι, φέρουν ως παράσημο στους ώμους τους, ότι υπέμειναν.
Επιστρέφουμε όμως στο 1945 και στην άφιξη του Ζαχαριάδη στην Ελλάδα. Πρόσφατα έχει απελευθερωθεί από το Νταχάου, γεγονός που του προσδίδει διαστάσεις ήρωα, και μέσω Παρισιού φτάνει στην χώρα. Ενθουσιασμός επικρατεί στις τάξεις του ΚΚΕ, αφενός διότι ο νέος ηγέτης είναι ιδιαίτερα αγαπητός και δημοφιλής και αφετέρου διότι πλανάται στον αέρα, όχι ως βεβαιότητα αλλά ως υπόνοια, ότι μαζί του φέρνει τα διαπιστευτήρια μιας πιθανής βοήθειας από τον Στάλιν. Είναι πιθανό και ο ίδιος να μην πίστευε πραγματικά στην προοπτική της βοήθειας, αλλά και μόνο που το πίστευαν αρκετοί άλλοι αρκούσε. Άλλωστε οι σφαίρες επιρροής του μεταπολεμικού κόσμου είχαν ήδη χωριστεί από τις μεγάλες δυνάμεις, και η Ελλάδα μαντέψτε που βρισκόταν.
 Δε νομίζω λοιπόν ότι η χώρα μας βρισκόταν ποτέ στα άμεσα πλάνα του Στάλιν, ούτε ότι θα διακινδύνευε να χαλάσει τις σχέσεις του με την Βρετανία. Μόνο με αφορμή κάποιο τυχαίο και απροσδόκητο γεγονός θα επεδίωκε να παρέμβει στην περιοχή μας.  Αυτή η βοήθεια λοιπόν, δεν θα ήταν απαραίτητα στρατιωτική. Για την ακρίβεια δεν θα ήταν σίγουρα στρατιωτική. Τουλάχιστον όμως θα ήταν ηθική. Ακόμα και αυτό όμως έπρεπε να αποδειχθεί στην πράξη.
Αξίζει να αναφερθεί ότι η ηγεσία του κόμματος, του παραδίδεται αυτόματα χωρίς ουδεμία άλλη διαδικασία. Εφόσον επέστρεψε ο Ζαχαριάδης δεν τίθεται θέμα ηγεσίας. Είναι ο αδιαφιλονίκητος ηγέτης όχι μόνο του κόμματος, αλλά ολόκληρης της αριστεράς.
 Οι καιροί μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας ήταν χαλεποί για το ΚΚΕ και όλη την αριστερά. Οι πιέσεις ασφυκτικές, η δράση των παρακρατικών σχεδόν ανεξέλεγκτη, και η περιθωριοποίηση μεγάλη. Ο Ζαχαριάδης θα πρέπει να αντιμετωπίσει όλα τα παραπάνω, και συν τοις άλλοις θα πρέπει με λεπτούς χειρισμούς, να διεκδικήσει την θέση της αριστεράς στον νέο πολιτικό χάρτη της Ελλάδας. Όταν μιλάω για λεπτούς χειρισμούς, εννοώ μέσα στα πλαίσια της νομιμότητας. Οι παγίδες που θα του έστηναν θα ήταν πολλές, και οι περισσότερες θα είχαν σκοπό να αποδομήσουν την ηρωική εικόνα που είχε ο ΕΑΜ στα μάτια του λαού. Θα προσπαθούσαν δηλαδή να ωθήσουν την ηγεσία του ΚΚΕ σε πράξεις θεωρητικά άνομες. Μία απ’ αυτές η παραβίαση της συμφωνίας της Βάρκιζας , περί αφοπλισμού.
Είναι αδιαμφησβήτητο γεγονός ότι οι προκλήσεις που δέχτηκαν όσοι εντάσσονταν στον χώρο της αριστεράς, με πάσης φύσεως εξευτελισμούς, ήταν πολλές. Με τέτοια συμπεριφορά από την αντίπαλη πλευρά, είναι δύσκολο να κρατήσεις την ψυχραιμία σου, και να σκεφτείς λογικά. Αλλά έπρεπε να γίνει.
Ο Ζαχαριάδης ακολουθεί την τακτική του αμυντικού δόγματος του Στάλιν. ‘’Δεν κάνουμε επίθεση, αλλά προετοιμαζόμαστε για επιθετική άμυνα ’’ . Εξ ου και η δημόσια καταδίκη του Άρη Βελουχιώτη ο οποίος αποκήρυξε την Βάρκιζα και συνέχισε τον ένοπλο αγώνα στα βουνά. Πράξη η οποία θεωρήθηκε ακραία από την ηγεσία του ΚΚΕ, και έτσι η ρήξη ήταν αναπόφευκτη με τον εμβληματικό καπετάνιο του ΕΛΑΣ. Πράγματι η τακτική του Βελουχιώτη δεν θα οδηγούσε πουθενά. Γενικά η ψυχραιμία είναι κάτι που έλειπε και μάλλον δικαιολογημένα από τον χώρο τότε. Είναι όμως ο Ζαχαριάδης το πρόσωπο που θα οδηγήσει σύσσωμη την αριστερά σε πιο ήσυχα νερά αποφεύγοντας όσο το δυνατόν περισσότερο τις καταιγίδες;
Νομίζω ότι από το παρακάτω γεγονός θα διαπιστώσουμε κατά πόσον ήταν σε θέση να διαχειριστεί μια τόσο λεπτή κατάσταση η οποία απαιτούσε λεπτομερείς χειρισμούς. Ήταν σχεδόν σαν χειρουργείο, και το παραμικρό λάθος θα είχε αντίκτυπο για τη συνέχεια.
Είναι 26 Μαϊου, λίγο πριν έρθει στην Ελλάδα, όπου σε μία συνέντευξη σε Έλληνες δημοσιογράφους για το θέμα των εθνικών διεκδικήσεων, ο ίδιος δηλώνει πως τα Δωδεκάνησα και η Κύπρος πρέπει να αποδοθούν στην Ελλάδα, αλλά δεν υπάρχει τέτοιο θέμα για τη βόρεια Ήπειρο. Γιατί μια τέτοια διάκρισή; Στην Αλβανία είχε ήδη επικρατήσει απόλυτα το κομμουνιστικό καθεστώς. Η χώρα χαρακτηριζόταν πια ‘’λαϊκή δημοκρατία’’ και ο Ζαχαριάδης με αυτή τη δήλωση έδειχνε σαφή προτίμηση στις ιδεολογικές αντιλήψεις του παρά στις εθνικές η ακόμα στις πραγματιστικές.
 Τώρα θα μου πείτε που είναι το πρόβλημα;
Με τέτοιες δηλώσεις πρώτον δημιουργούσε αρνητικό προφίλ σε μεγάλο μέρος του λαού που δεν ασπαζόταν ίδιες ιδεολογίες με εκείνον και δεύτερον και σημαντικότερο κατά την άποψή μου:  Έδινε μια πρώτης τάξεως ευκαιρία στους πολλούς και επικίνδυνους αντιπάλους της αριστεράς να την κατηγορήσουν για ‘’αντεθνική στάση που υπονομεύει τα εθνικά συμφέροντα’’.  
Τετριμμένο ε; Ναι είναι, αλλά στα αυτιά ανθρώπων που ήδη ασκείται προπαγάνδα και εκφοβισμός, θα ακουστεί πειστικό και στο βάθος μπορεί και να είναι (αυτό που χωρίζει μια καλή από μια κακή προπαγάνδα είναι απλά μια λέξη). Σκεφτείτε πόσες φορές έχετε άθελά σας ‘’προπαγανδίσει’’ χρησιμοποιώντας μια λέξη με έντονο συναισθηματικό περιεχόμενο, και θα καταλάβετε τι εννοώ.
 Με την ίδια λοιπόν ελαφρότητα που είπε κάτι τέτοιο, προσκολλημένος μόνο σε ιδεολογικές πρακτικές και όχι σε πραγματιστικές και ουσιαστικές, θα έπραττε και σε μία κρίσιμη κατάσταση η οποία θα απαιτούσε καθαρή σκέψη και όχι ιδεολογικές αγκυλώσεις. Θα έπρεπε να σκεφτεί το συμφέρον και όχι τις ιδεολογικές επιταγές.
Η πολιτική είναι κάτι εντελώς πρακτικό. Η ιδεολογία είναι κάτι εντελώς θεωρητικό. Η θεωρία συχνά δεν βαδίζει μαζί με την πράξη. Μάλλον πολύ σπάνια.
Με την αποκήρυξη του Βελουχιώτη ο Ζαχαριάδης δείχνει ότι θέλει να αποφύγει την σύγκρουση αλλά ουσιαστικά την προετοιμάζει φορώντας της, τη μάσκα της άμυνας. Σαν τακτική δεν μπορεί να θεωρηθεί λάθος, αλλά οι λεπτοί χειρισμοί που λέγαμε απουσιάζουν. Δεν υπάρχει σαν προοπτική νομίζω η ειρηνική μετάβαση στην νέα εποχή. Ο Ζαχαριάδης φαίνεται σα να είναι σίγουρος ότι πρέπει να καταφύγει στα όπλα. Και αυτό είναι εμφανές στις ομιλίες του. Θα σας παραθέσω δυο απ’ αυτές και νομίζω θα καταλάβετε το εμπόλεμο ύφος.
24 Αυγούστου του 1945 σε συγκέντρωση στη Θεσσαλονίκη: Αν η κατάσταση δεν αλλάξει γρήγορα και δραστικά για μια ομαλή δημοκρατική εξέλιξη, θα απαντήσουμε στο μοναρχοφασισμό με τα ίδια μέσα στις πόλεις, στα βουνά, στα χωριά…Και αν το απαιτήσει τι υπέρτατο συμφέρον του λαού, θα ξανακουστεί και πάλι στις κορφές και στα λαγκάδια το δοξασμένο ‘’εμπρός ΕΛΑΣ για την Ελλάδα’’.
7ο συνέδριο ΚΚΕ Οκτώβρης του 1945 επικρίνει: ‘’ την τάση μερικών συντρόφων να παρουσιάζουν το θέμα μονόπλευρα όταν μιλούν για ειρηνικό πέρασμα. Πρέπει να τονισθεί αμέσως πώς υπάρχει δυνατότητα για ειρηνικό πέρασμα, αλλά όχι βεβαιότητα…Μια δυνατότητα που απομακρύνεται όλο και περισσότερο με κάθε μέρα που περνάει’’
Πολλοί μπορεί να υποστηρίζουν, ότι ο ένοπλος αγώνας ήταν μονόδρομος για την αριστερά, μέσα σε ένα περιβάλλον ανασφάλειας και πολλαπλής πίεσης, ήταν το έσχατο αλλά και αναγκαίο. Δεν μπορώ σε καμία περίπτωση να συμφωνήσω με αυτή την άποψη. Όπως επίσης δυσκολεύομαι να πιστέψω ότι ο Ζαχαριάδης δεν είχε από την αρχή στο μυαλό του την προσφυγή στα όπλα. Οι πιέσεις που δεχόταν ο κόσμος της αριστεράς αυτή την περίοδο, διευκόλυναν την όξυνση των πνευμάτων και οδηγούσαν τα πράγματα στα άκρα.
 Οι μετριοπαθείς φωνές συνήθως δεν μπορούν να ακουστούν τέτοιες στιγμές. Ο Ζαχαριάδης δεν θεωρώ ότι ήταν μία απ’ αυτές. Όπως διατύπωνε άλλωστε και ο Λένιν: ‘’Ένας μαρξιστής δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να θεωρεί τον εμφύλιο πόλεμο σαν κάτι αφύσικο ή ανήθικο’’.
 Η συμφωνία της Βάρκιζας ήταν για τον Ζαχαριάδη μια ανάπαυλα, ,μια περίοδος ανασυγκρότησης για την τελική μάχη. Αυτό που δεν στάθμισε σωστά, ήταν κατά πόσο θα ήταν σε θέση να κερδίσει μια τέτοια μάχη χωρίς καμία εξωτερική βοήθεια, ή μάλλον πενιχρή (από Αλβανία, Γιουγκοσλαβία ), αντιμετωπίζοντας ένα εχθρό που διέθετε υπεροπλία σε όλα τα επίπεδα, και είχε τα μέσα να προπαγανδίσει. Έναν τέτοιο εχθρό δεν τον χτυπάς με τα ίδια του τα όπλα, γιατί κατά πάσα πιθανότητα θα χάσεις. Με το πέρας της κατοχής, ο χώρος της αριστεράς είχε σημαντικό ηθικό πλεονέκτημα στα μάτια του κόσμου. Αυτό έπρεπε να διασφαλιστεί με κάθε κόστος. Η ιδεολογία όμως δεν συμβαδίζει συχνά με την λογική, και η λογική δυστυχώς η ευτυχώς είναι μυστικό επιτυχίας για πολλά πράγματα.
Αυτό που έχω καταλάβει αυτά τα λίγα χρόνια που ασχολούμαι με τη μελέτη της ιστορίας, είναι ότι οι ηγέτες που έκαναν εν τέλει καλό στον λαό τους, ήταν εκείνοι που κυβέρνησαν με το μυαλό και όχι με την καρδιά και το συναίσθημα. Η δουλειά ενός πολιτικού είναι να λύνει και όχι να δημιουργεί προβλήματα. 
Από εκεί και μετά οι ευθύνες του εμφυλίου πολέμου δεν βαραίνουν μόνο την αριστερά φυσικά. Η ευθύνη είναι τριμερής και ισόποση, με αστερίσκο. Αν είχα τη δυνατότητα να βάλω μικρότερο ποσοστό ευθύνης σε κάποιον, αυτός θα ήταν σίγουρα η αριστερά.- Αν όμως- .  Πολιτικό καταστημένο, ξένες παρεμβάσεις (βλέπε Βρετανία), και ηγεσία της αριστεράς ευθύνονται εξίσου, για τον εκτροχιασμό της κατάστασης. Ο καθένας για τους δικούς του λόγους. Ο Ελληνικός εμφύλιος, βλέποντας συνολικά την νεοελληνική ιστορία, νομίζω ότι ήταν από τα λίγα πραγματικά γεγονότα όπου η ξένη παρέμβαση ήταν καθοριστικότατη για την εξέλιξη των γεγονότων (αυτή η καραμέλα πρέπει να σταματήσει να αναμασάται).  Οι αιτίες όμως είναι πολλές και θα πρέπει να μας απασχολήσουν σε κάποιο άλλο άρθρο. Σήμερα άλλωστε σκιαγραφούμε έναν άνθρωπό και μέσα από αυτόν, σκιαγραφούμε και τον χώρο που επηρέασε με τη στάση του.
Θα κλείσω με τα λόγια του ίδιου του πρωταγωνιστή της σημερινής μας ιστορίας, τα οποία λέγονται το 1950, ένα χρόνο μετά τη λήξη του εμφυλίου και είναι παρμένα από τα προβλήματα καθοδήγησης.
‘’ Ποια ήταν η στρατηγική του ΚΚΕ κατά τη μεταβαρκιζιακή περίοδο; Ήταν η στρατηγική που σκοπό της είχε να κερδηθεί χρόνος, να κλονιστεί ο αντίπαλος, να συγκεντρωθούν οι δυνάμεις μας για να περάσουμε τότε στην επίθεση. Ήταν η στρατηγική του υποχωρητικού ελιγμού για να διατηρήσουμε και να ανασυντάξουμε τις κύριες δυνάμεις και τις εφεδρείες, για να περάσουμε στην καινούργια επίθεση’’
Μία ματιά στα γεγονότα και τα αποτελέσματα του εμφυλίου πολέμου, για την αριστερά, νομίζω είναι ο καλύτερος τρόπος για να καταλάβει κανείς, κατά πόσο η παραπάνω στρατηγική την ωφέλησε ή την έβλαψε σε βάθος χρόνου. Μιλάω φυσικά εκ των υστέρων και ‘’έξω από τον χορό’’. Όσο και αν στραγγίξω το μυαλό μου αυτή τη στιγμή, δεν μπορώ να βρω εναλλακτική πορεία για το ΚΚΕ, που θα του εξασφάλιζε οφέλη. Έπαιζε σε ένα ταμπλό δύσκολο και με πειραγμένα ζάρια εν πολλοίς. Δεν μπορώ όμως να μην ασκήσω και κριτική στις κινήσεις της ηγεσίας του. 
Αναφέρομαι αποκλειστικά στην αριστερά διότι γι’ αυτή συζητάμε σήμερα. Είναι γνωστό νομίζω ότι ο Ελληνικός εμφύλιος είχε συνολικό αντίκτυπο στη χώρα και την έβαλε σε ένα κυκεώνα μίσους και διχασμού, όπου άργησε πολύ να βγει. Εδώ όμως εξετάζουμε το κατά πόσον η πολιτική Ζαχαριάδη κατάφερε να προασπίσει τα συμφέροντα της αριστεράς κατά την μεταβαρκιζιακή περίοδο ή όχι.
 Σε πολλούς φαντάζομαι οι κινήσεις και οι αποφάσεις του, θα φαίνονται ακόμα ορθές, διότι διέπονταν από ιδεολογική λογική, αυτό όμως ήταν που χρειαζόταν, στην τελική, η αριστερά και η χώρα τότε; 
Και κάτι τελευταίο… Θεωρώ αυτή την περίοδο καταλύτη για την ψυχοσύνθεση που ανέπτυξαν οι ηγεσίες του ΚΚΕ αλλά και γενικότερα η αριστερά σε όλα τα μετεμφυλιακά χρόνια, μέχρι και την ώρα που μιλάμε. 
Το αίσθημα της συνομωσιολογίας, του κυνηγητού και του αόρατου εχθρού είναι απόρροια αυτής της περιόδου, και καταδυναστεύει το χώρο μέχρι και σήμερα όπου οι κίνδυνοι για την αριστερά είναι σαφώς λιγότεροι. Είναι δικαιολογημένο νομίζω. Αλλά όχι και να κρατάει τόσα χρόνια. Η πορεία του ΚΚΕ μέχρι σήμερα, εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων, είναι η πορεία αποφυγής μιας νέας Βάρκιζας νομίζω. Έτσι όμως η εξέλιξη δεν θα έρθει πότε. 
Ο Μάρξ υποστήριζε ότι η ιστορία επαναλαμβάνεται. Η θεώρηση του αυτή όμως, νομίζω ότι είναι βεβιασμένη. Τα γεγονότα και οι εποχές αλλάζουν, άρα αλλάζουν και τα χαρακτηριστικά. Αν θεωρήσω αυτή τη θεώρηση σωστή τότε καλύτερα να μην μπω στον κόπο να γράψω άλλο άρθρο. Σας είμαι περιττός…

 Το μεγαλύτερο λάθος για έναν ιστορικό, είναι να συγκρίνει ανόμοιες εποχές με τους ίδιους όρους. Αυτό νομίζω είναι και το μεγαλύτερο λάθος της σύγχρονης  αριστεράς. 

Όλα πρέπει να κρίνονται στον καιρό τους, και για τον καιρό τους.  

Χάρης Φιλιππακης
 
Υ.Γ 1: Δεν έχω σκοπό να αποσιωπήσω σε καμία περίπτωση τα αίσχη των ‘’εθνικοφρόνων’’ και των ακραίων παρακρατικών οργανώσεων που λειτουργούσαν τουλάχιστον με την ανοχή του κράτους καθ’ όλη αυτή την περίοδο. Αλλά ξαναλέω, ότι το θέμα του σημερινού άρθρου είναι άλλο. Μέσα στον εμφύλιο, ακρότητες έγιναν από όλες τις πλευρές. Και πάλι όμως αν έπρεπε κάπου να δώσω ένα ελάχιστο ελαφρυντικό, ξέρετε που θα το έδινα. Και εδώ δεν μιλάει η λογική μου αλλά το αίσθημα δικαίου. Επιφυλάσσομαι για ένα άρθρο και για τους υπόλοιπους πρωταγωνιστές. 
Υ.Γ 2: Τις αυτούσιες ομιλίες του Ν. Ζαχαριάδη τις δανείζομαι από το βιβλίο του Σόλωνα Γρηγοριάδη ‘’Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας 1941-1974, Τόμος 4ος ’’
(Συνολικές Επισκέψεις 634, 1 επισκέψεις σήμερα)
Ιπτάμενος τροχονόμος
Με λουκούμι, με βανίλια, με γλυκό του κουταλιού!

mm
About Χάρης Φιλιππάκης 42 Articles
Ο Χάρης Φιλιππάκης συχνά αυτοαποκαλείται ιστορικός. Έχει αποφοιτήσει από κάποιο τμήμα ιστορίας και αρχαιολογίας. Συνήθως μιλάει για ιστορία και πιο συγκεκριμένα για το Βυζάντιο και την αρχαία Ρώμη. Προσπαθεί βέβαια να μην κάνει διακρίσεις.

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*