04/07/2022

Στον αστερισμό του καφενείου – Διδακτικές Ιστορίες #18

Στον αστερισμό του καφενείου - Διδακτικές Ιστορίες #18

Στον αστερισμό του καφενείου

 

Παρ’ ότι μ’ αρέσει να περιπλανιέμαι περισσότερο σε άλλες εποχές, πιο μακρινές όπως έχω ξαναπεί, και σήμερα θα περιπλανηθώ στα καθ’ ημάς, σε ένα από τα καθιερωμένα πλέον ταξίδια ανά την νεότερη Ελληνική επικράτεια. Όλο αυτό δεν είναι προσωπική μου επιλογή, αλλά το επιτάσσουν οι καιροί και η προχειρότητα με την οποία αναλύουμε εποχές και γεγονότα με περίσσεια ευκολία, σαν να ήμασταν αυτόπτες και αυτήκοες μάρτυρες.

Η παραπάνω εικόνα είναι παρμένη από τις πρώτες στιγμές ζωής του Ελληνικού κράτους και αναπαριστά μία σκηνή από κάποιο καφενείο της πρωτεύουσας. Φαινομενικά δεν ταιριάζει στο θέμα μας, με μία δεύτερη ματιά όμως, όχι απαραίτητα στην εικόνα, θα καταλάβετε ότι έχει να αποδώσει πολλά νοήματα.
Ας ξεκινήσουμε…
Είναι 1829 και ο κυβερνήτης της Ελλάδας Ιωάννης Καποδίστριας εισηγείται στην ΄Δ εθνική συνέλευση στο Άργος, την σύναψη νέου εξωτερικού δανείου με ελάχιστο κεφάλαιο 60.000.000 φράγκα. Αυτό το πόσο ήταν κατά τον Καποδίστρια το ελάχιστο με το οποίο θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα κράτος όπου υποτυπωδώς έστω, θα κάλυπτε τις άμεσες ανάγκες του, θα ήταν  τα απαραίτητα καύσιμα που θα έκαναν τη ‘’κρατική’’ μηχανή να δουλέψει. Η πρόταση τελικώς γίνεται δεκτή και οι διαδικασίες αρχίζουν.
Για την σύναψη του δανείου αυτού υπήρχαν δυο δρόμοι. Ο πρώτος ήταν να η αποπληρωμή δόσεων για το προηγούμενο δάνειο με σκοπό να βελτιωθεί η διεθνής αξιοπιστία της χώρας και ο δεύτερος να υπάρξουν εγγυήσεις από τρίτες χώρες ώστε να αρθεί ο αποκλεισμός της Ελλάδας από τα διεθνή χρηματιστήρια και έτσι να απορροφηθούν οι ομολογίες που θα προέκυπταν.
Ο πρώτος δρόμος ήταν μη ρεαλιστικός λόγω των ανύπαρκτων διαθεσίμων στα ταμεία, όποτε η μόνη λύση ήταν οι εγγυήσεις. Εγγυήσεις από που όμως; Από τις μεγάλες δυνάμεις φυσικά οι οποίες και ‘’προωθούσαν’’  με τον τρόπο τους την ανεξαρτησία της χώρας.
Οι προσπάθειες του κυβερνήτη να εξασφαλίσει τον δανεισμό από τις δυνάμεις έπεσαν στο κενό αρχικά, αλλά στη συνέχεια κατάφερε να προωθήσει το αίτημα στο συνέδριο του Λονδίνου το 1830, όπου τελικά οι δυνάμεις δέχθηκαν να εγγυηθούν ένα δάνειο της τάξεως των 60.000.000. Πριν προλάβει όμως να το εξασφαλίσει οριστικά, δολοφονήθηκε όπως έχουμε γράψει σε άλλο άρθρο.
Ότι οι προστάτιδες δυνάμεις δεν έδωσαν στον άτυχο Καποδίστρια, το πήρε τελικά εν είδη προίκας ο ανήλικος Όθων μετά την συνθήκη του Λονδίνου το 1832 με την οποία το νεογέννητο τέκνο της ανατολής ετίθετο υπό την σκέπη μιας μοναρχίας. Η σημασία της εγγυημένης αυτής προίκας προς το Ελληνικό στέμμα είχε πολλές προεκτάσεις. Οι δυνάμεις επιθυμούσαν τον τερματισμό της αναρχίας που ακολούθησε η δολοφονία του Καποδίστρια με σκοπό την ισορροπία στη περιοχή. Μία ανάφλεξη την παρούσα στιγμή θα δημιουργούσε σοβαρά προβλήματα στη  δύση και οι δυνάμεις προτίμησαν να μη ζήσουν με αυτά. 60.000.000 φράγκα ήταν μία σχετικά ανώδυνη θυσία γι’ αυτούς.
Οι μελλοντικές Ελληνικές κυβερνήσεις ανέλαβαν την υποχρέωση να διαθέτουν τα κρατικά έσοδα, με απόλυτη προτεραιότητα στην πληρωμή των τοκοχρεολυσίων. Στην περίπτωση παράβασης του όρου αυτού οι εγγυήτριες δυνάμεις είχαν το δικαίωμα να επιβάλουν διεθνή οικονομικό έλεγχο, κάτι που θα σήμαινε τον έλεγχο από μέρους τους, των τελωνειακών εσόδων του κράτους, τα οποία ήταν και το πιο αξιόπιστο έσοδο της χώρας.
Ο τρόπος με τον οποίο δόθηκαν αλλά και χρησιμοποιήθηκαν τα χρήματα του δανείου ήταν τουλάχιστον επιβλαβής για τα Ελληνικά συμφέροντα.
Εν συντομία από τις δυο πρώτες δόσεις, περίπου 11.000.000 δόθηκαν στην Οθωμανική αυτοκρατορία για την εξαγορά των επαρχιών της Εύβοιας, Φθιώτιδας και Φωκίδας, και  2.000.000 συμψηφίσθηκαν με την εξόφληση παλαιών οφειλών. 
Τα 27.000.000 που απέμειναν δεν επαρκούσαν για πολλά πράγματα όποτε αποφασίστηκε να καλυφθούν τρέχοντες δαπάνες όπως για παράδειγμα η συντήρηση της πολυέξοδης βαυαρικής διοίκησης που ακολούθησε τον Όθωνα στην Αθήνα. Όπως καταλαβαίνουμε, τα ποσά που διατέθηκαν για τις υποδομές της οικονομίας ήταν πενιχρά για να της δώσουν ώθηση, με αποτέλεσμα οι πληρωμές τοκοχρεολυσίων να καθυστερούν αυξάνοντας το δημόσιο χρέος.
Πολλοί θα μπορούσαν να κατηγορήσουν και όχι άδικα, την Βαυαρική διοίκηση που συντηρούσε για παράδειγμα το πολυέξοδο στρατιωτικό σώμα που είχε έρθει στην χώρα με σκοπό την διατήρηση της τάξης η οποία πράγματι ήταν εύθραυστη στην επικράτεια. Άλλοι τις δυνάμεις που αρκετές φορές δημιουργούσαν συνθήκες ασφυξίας εκμεταλλευόμενες τις εγγυήσεις για να πιέσουν τις Ελληνικές κυβερνήσεις, οι οποίες οδηγούνταν σε αδυναμία πληρωμών.
 Γενικά όλοι οι παραπάνω παράγοντες οδηγούσαν τα δημοσιονομικά σε πλήρη εκτροχιασμό χωρίς να υπάρχει κάποιο θετικό στοιχείο ανάπτυξης στην ασθμαίνουσα οικονομία. Εν ολίγοις τα δημόσια οικονομικά ήταν ένα βαρέλι δίχως πάτο αυτή την περίοδο. Η εύκολη επιλογή είναι και πάλι να προσάψουμε όλες τις ευθύνες στους ‘’υστερόβουλους’’ ξένους αυτή όμως και πάλι θα είναι μία αλήθεια κατά το ήμισυ.
Πάμε όμως τώρα να δούμε την τακτική που ακολούθησαν οι Ελληνικές κυβερνήσεις όσον αφορά τα δάνεια αυτά αλλά και τα επόμενα, ως αντιστάθμισμά στην εν πολλοίς πειθαναγκαστική πολιτική των δυνάμεων, οι οποίες όμως είχαν διαφορετικούς στόχους και επιδιώξεις στην περιοχή. 
Αυτή την ‘’διαμάχη’’ μεταξύ των δυνάμεων, οι Ελληνικές κυβερνήσεις αλλά και ο κάπως άπειρος και ατάλαντος Όθωνας δεν την αξιοποίησαν σχεδόν ποτέ. Είτε λόγω άγνοιας και αφέλειας σε θέματα οικονομίας, είτε λόγω της βαθιάς τους εξάρτησης από τις δυνάμεις. Μην ξεχνάμε ότι βρισκόμαστε στην εποχή των ξενικών κομμάτων. Αγγλικό, Γαλλικό και Ρωσικό κόμμα φιλονικούν για την προσχώρηση της χώρας στο άρμα της καθεμίας. Πολλές φορές αυτή η διαμάχη έφτανε σε πράξεις που εναντιώνονταν στα Ελληνικά συμφέροντα.
Το 1837 για παράδειγμα ο Γ. Σπανιολάκης  μετά την απόλυση του από την θέση του υπουργού οικονομικών, συνέστησε στον Βρετανό διπλωμάτη Lyons να εισηγηθεί την άρνηση του υπόλοιπου δανείου προς τον Όθωνα.
Πέρα λοιπόν από το παραπάνω ατυχές γεγονός που θα ωθούσε εσφαλμένα τον οποιονδήποτε στην άνευ ορίου κατακραυγή, τα βαθύτερα αίτια της κατρακύλας ήταν όπως ανέφερα και παραπάνω η έλλειψη γνώσης, πολιτικού αισθητηρίου και η λανθασμένη ιεράρχηση προτεραιοτήτων. Πάντως η πλήρης απαγκίστρωση της χώρας από τα ξένα συμφέροντα και η πολυπόθητη μέχρι και σήμερα ανεξάρτητη πορεία ήταν και τότε, η μάλλον ειδικά τότε κάτι εντελώς ανεδαφικό με τις υπάρχουσες συνθήκες.
Το μεγαλύτερο λάθος που μπορεί να γίνει είναι να προσεγγίζουμε και το συγκεκριμένο θέμα με το αγαπημένο μας παιχνίδι, την ‘’καφενειακή συνομωσιολογία’’,  μεταχειριζόμενοι  λέξεις του τύπου ‘’προδότες’’, ‘’προσκυνημένοι’’, και το τελειότερο…’’πράκτορες’’ των ξένων δυνάμεων. Ξέρω ότι η δίψα για αίμα σε καιρούς χαλεπούς και ακραίους είναι μεγάλη, αλλά μάλλον υπό αυτές τις συνθήκες οι άνθρωποι δείχνουν ποιοι πραγματικά είναι, και κατά πόσον έχουν τιθασεύσει τα ζωώδη ένστικτά τους.
Θα το ξαναπώ άλλη μία φορά. Όλα κρίνονται στον καιρό τους και υπό τις συνθήκες που γεννήθηκαν. Μια τέτοια ισοπεδωτική άποψη εξ ορισμού ακυρώνει την όποια ανάλυση μπορεί να γίνει σε άλλα επίπεδα. Συνήθως τα πράγματα είναι πολύ πιο περίπλοκα και στη ιστορική ανάλυση τους δεν χωρούν ηθικοπλαστικές αντιλήψεις.
Η συμπόρευση με το άρμα μιας ξένης δύναμης δεν είναι ούτε απαραίτητα βλαπτική ούτε ανήθικη για πολιτικούς χωρών όπως η Ελλάδα των πρώτων δεκαετιών της ανεξαρτησίας. Η βαθιά πεποίθηση των πολιτικών της εποχής ήταν ότι ακολουθώντας κάποια  ξένη δύναμη εξυπηρετούσαν τα συμφέροντα της χώρας τους ιδίως μετά την υποστήριξή που αυτές παρείχαν στον απελευθερωτικό αγώνα (ναι μπορεί να εξυπηρετούσαν τα συμφέροντά τους και σε αυτή την περίπτωση αλλά το αποτέλεσμα μετράει). 
Μια πιθανή συμπάθεια προς το πρόσωπό τους από πλευράς των ξένων δυνάμεων, στα μάτια τους ισοδυναμούσε αρκετές φορές με πιθανά οφέλη για την ίδια την χώρα. Το ότι πολλές φορές σπαταλούσαν φαιά ουσία για να εξασφαλίσουν την εύνοια πρέσβεων, αντί να προσπαθούν να επιλύσουν πραγματικά προβλήματα, ήταν προϊόν της δικιάς του λανθασμένης ιεράρχησης προτεραιοτήτων και όχι θέμα ιδιοτέλειας και υστεροβουλίας με σκοπό να βλάψουν την χώρα τους. Το συχνότερο λάθος στην ερμηνεία αυτής της συμπεριφοράς είναι η ιδεολογική παρερμήνευση που οδηγεί στο συμπέρασμα ότι κάποιοι εξαρτιόνται από ξένα συμφέροντα. 
Αυτό που ακούμε συχνά στο σύγχρονο Ελληνικό κοινοβούλιο από χείλη πολιτικών που επιβιώνουν συντηρώντας τέτοιους μύθους, -που σε κάποιες περιπτώσεις έχουν επαληθευτεί με αδιάσειστα στοιχεία- είναι το… ‘’ σας κρατάνε στο χέρι ‘’. Αν σε αυτή την δήλωση ρωτήσετε ενστικτωδώς ποιοι; Δεν πρόκειται να πάρετε ποτέ συγκεκριμένη απάντηση. Είναι το ίδιο με το… τι πολεμάς;… Το σύστημα…ποιο σύστημα; Μα το σύστημα τι δεν καταλαβαίνεις… 
Μια τέτοια ερμηνεία για την στάση των Ελλήνων πολιτικών, είναι ιδιαίτερα δημοφιλής για δυο λόγους…είναι απλή, δεν χρειάζεται αποδείξεις ( κανείς δεν θα μπει στην διαδικασία ) και προσκολλάται εύκολα σε κάποιον και δεύτερον εξηγεί τα πάντα σχεδόν ανώδυνα για όσους την ασπαστούν, χωρίς χρονοβόρες και επώδυνες αναλύσεις, ότι πρέπει δηλαδή για τον μέσο ψηφοφόρο.
Αυτό που μπορώ να πω με σχετική  βεβαιότητα για μεγάλη μερίδα των  Ελλήνων πολιτικών του 19ου αιώνα κυρίως, είναι ότι πιο συχνά λειτούργησαν με γνώμονα τον ‘’ηρωισμό’’ και τον ρομαντισμό παρά με την λογική. Αν σε αυτή τους την πορεία τους έλειπε η μεθοδικότητα και η πολιτική διορατικότητα θα ήταν άδικο να τους βάλουμε την ταμπέλα των ‘’πρακτόρων΄’’. 
Εδώ συνήθως θυμάμαι τον Λογοθετίδη στον ‘’ήρωα με τις παντούφλες’’ να λέει…

Βγάζει και τίποτα άλλο αυτός ο τόπος;…Μόνο ήρωες και ελιές θρούμπες… 

Υ.Γ 1 : Δεν είναι πλειονότητα οι άνθρωποι που βάζουν το κέρδος όποιο και αν είναι αυτό, πάνω από την υστεροφημία τους. Δεν θα βρείτε πολλούς που να επιθυμούν να μείνουν στην συλλογική συνείδηση ως κλέφτες. Συνήθως οι περισσότεροι θέλουν να μείνουν ως ήρωες, και μάλλον αυτό είναι το πρόβλημα.
 
Υ.Γ 2 : Οι περίοδοι στην ιστορίας του Ελληνικού κράτους όπου το φαινόμενο της διαφθοράς σε όλα τα επίπεδα, ήταν σε έξαρση, ήταν συνήθως περίοδοι γενικευμένης ευημερίας και όχι μόνο ευημερίας της ελίτ. Εν ολίγοις ήταν περίοδοι γενικευμένης ύπνωσης, όπου κανένας δεν ενδιαφερόταν για το ποιος και γιατί είναι διεφθαρμένος. Ήταν οι περίοδοι όπου οι τσέπες ήταν γεμάτες. Όταν άρχισαν να αδειάζουν, ήταν η στιγμή που η αλήθεια έπαιρνε την θέση της ψευδαίσθησης.
Χάρης Φιλιππάκης
(Συνολικές Επισκέψεις 282, 1 επισκέψεις σήμερα)

mm
About Χάρης Φιλιππάκης 85 Articles
Ο Χάρης Φιλιππάκης συχνά αυτοαποκαλείται ιστορικός. Έχει αποφοιτήσει από κάποιο τμήμα ιστορίας και αρχαιολογίας. Συνήθως μιλάει για ιστορία και πιο συγκεκριμένα για το Βυζάντιο και την αρχαία Ρώμη. Προσπαθεί βέβαια να μην κάνει διακρίσεις.

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*