20/05/2022

Η “συνωμοσία” του Θρόνου – Διδακτικές ιστορίες #7

Η συνωμοσία του Θρόνου - Διδακτικές ιστορίες #7

Το ιστορικό μας ταξίδι σήμερα θα συνεχιστεί στην Κων/πολη του 15ου αιώνα και πιο συγκεκριμένα το έτος 1454 μ.χ. Όπως καταλαβαίνουμε όλοι πιστεύω, δεν υφίσταται πλέον Βυζάντιο, είμαστε ένα χρόνο μετά την άλωση της πρωτεύουσας της ‘’αυτοκρατορίας’’ (είχε πάψει από καιρό βέβαια να είναι τέτοια) και τον έλεγχο της πόλης έχουν πια οι Οθωμανοί όπως και των περισσοτέρων εδαφών της άλλοτε χριστιανικής μεσαιωνικής αυτοκρατορίας. Θα γίνουμε μάρτυρες ενός γεγονότος όπου ίσως σας παραξενέψει λίγο, αλλά νομίζω ότι θα καταλάβετε που αποσκοπούσε. Για αρχή κοιτάξτε προσεκτικά το ψηφιδωτό που συνοδεύει το κείμενο και προσπαθήστε να κατανοήσετε τι αναπαριστά.

Το 1454 λοιπόν κάπου μέσα στο χειμώνα νομίζω, ο Μωάμεθ ΄Β  ο πορθητής χρήζει τον ανθενωτικό μοναχό Σχολάριο, πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως με το όνομα Γεννάδιος Σχολάριος όπως μας είναι μέχρι σήμερα γνωστός. Θα περίμενε κανείς ότι μετά την επικράτηση των Οθωμανών και την οριστική πτώση του Βυζαντίου, οτιδήποτε παρέπεμπε σε χριστιανισμό θα είχε καεί ή βανδαλιστεί. Πράγματι κατά τις τρείς πρώτες μέρες της άλωσης πιθανόν, μπορεί να ήταν και μία, οι Οθωμανοί είχαν και με το νόμο (ισλαμικό), κάθε δικαίωμα να κάνουν ότι θέλουν πάνω σε οποιοδήποτε αντικείμενο ή άνθρωπο θα έβρισκαν στο διάβα τους. Από εκεί και μετά ξεκινάει η πολιτική. Και μπορεί όταν μιλάμε για πολιτική και διπλωματία να μην μας έρχεται πρώτος στο μυαλό κάποιος Οθωμανός σουλτάνος αλλά στην περίπτωση του Μωάμεθ ΄Β τα πράγματα δεν ήταν ακριβώς έτσι.

Η κίνηση του να αναστήσει τον πατριαρχικό θεσμό και να ορίσει ορθόδοξο πατριάρχη, ήταν μια πολιτική κίνηση, ορθή. Ο πατριαρχικός θρόνος, ήταν ο δεύτερος τη τάξει κατά την Βυζαντινή περίοδο, μετά από τον αυτοκρατορικό φυσικά και η ανασύσταση του είχε και συμβολικό χαρακτήρα, εκτός από πολιτική σκοπιμότητα. Θυμάστε στο άρθρο για την άλωση από τους σταυροφόρους, οι Λατίνοι είχαν ορίσει δικό τους πατριάρχη, ο Μωάμεθ όμως, όχι απλά δεν καταργεί τον θεσμό αυτόν, αλλά ορίζει και στη θέση ένα ορθόδοξο μοναχό και δη ανθενωτικό και του παρέχει και προνόμια όπως θα δούμε παρακάτω. Πάντα οι ανθενωτικοί πατριάρχες ήταν ιδιαίτερα αρεστοί στο ποίμνιο.

Η "συνωμοσία" του Θρόνου - Διδακτικές ιστορίες #6

Με αυτή την πρωτοβουλία ο Μωάμεθ ΄Β προσπαθεί να φέρει λίγο πιο κοντά του, τους χριστιανούς υπηκόους του, οι οποίοι ήταν αρκετοί, και να τους δείξει ότι μπορεί να είναι αλλόθρησκος, αλλά είναι ο νέος τους αυτοκράτορας. Προσπαθεί να κληρονομήσει λοιπόν τον ρόλο του Βυζαντινού αυτοκράτορα. Κι αυτή είναι μια πρώτη πράξη προσέγγισης από μέρους του. Ο Μωάμεθ δεν επιθυμεί να εξισλαμίσει όλο το χριστιανικό πληθυσμό της αυτοκρατορίας του. Επιθυμεί όμως όλοι οι υπήκοοί του, όπου δεν ήταν μόνο μουσουλμάνοι φυσικά να τον βλέπουν σαν ηγέτη τους. Το να εξισλαμίσει μεγάλα τμήματα του πληθυσμού άλλωστε δεν τον συνέφερε. Αν όλοι ήταν μουσουλμάνοι, ποιος θα πλήρωνε τον κεφαλικό φόρο των μη μουσουλμάνων; όπου ήταν πολύ σημαντικό έσοδο για το Οθωμανικό σύστημα. Κάνεις σουλτάνος της Οθωμανικής αυτοκρατορίας δεν πρόκρινε μαζικούς εξισλαμισμούς. Ούτε είχαν θεσμοθετηθεί ποτέ.

Αυτό που γνωρίζουμε σήμερα με σαφήνεια είναι ότι την ανασύσταση του πατριαρχείου, είχαν εισηγηθεί στον Μωάμεθ και Έλληνες άρχοντες, οι οποίοι των συμβούλευαν ανά περιόδους, και φυσικά έκριναν και οι ίδιοι ότι μια τέτοια κίνηση θα τους ωφελούσε στο μέλλον πολιτικά και κοινωνικά. Αν βέβαια ο ίδιος ο σουλτάνος δεν έβρισκε πλεονεκτήματα σ’ αυτή την κίνηση δεν επρόκειτο να την κάνει. Από εκεί και μετά, στον ορισμό του εκάστοτε πατριάρχη, σημαντικό ρόλο θα διαδραμάτιζαν οι εύποροι Έλληνες της Κων/πολης κυρίως, οι οποίοι θα εισηγούνταν με διάφορους τρόπους την τοποθέτηση πατριάρχη που θα προωθούσε τα συμφέροντά τους.

Ο ορθόδοξος πατριάρχης εκτός από την απαραίτητη ‘’νομιμοποίηση’’ στα μάτια του χριστιανικού λαού, που θα έδινε στον εκάστοτε σουλτάνο, θα είχε και ένα άλλο πολύ βασικό ρόλο. Αυτόν του αρχηγού της χριστιανικής κοινότητας όλης της αυτοκρατορίας. Θα ήταν ο άμεσος υπόλογος στον σουλτάνο για ολόκληρο το χριστιανικό κόσμο της επικράτειας του. Όχι μόνο των Ελλήνων δηλαδή αλλά και των Σλάβων χριστιανών και των Βούλγαρων και των Αλβανών και ούτω καθ’ εξής. Σε οποιαδήποτε παρασπονδία από πλευράς των πληθυσμών αυτών, ο πατριάρχης ήταν ο πρώτος που καλούσε στο Τοπ Καπί ο σουλτάνος.

Μπορεί να απολάμβανε ειδικά προνόμια όπως θα δούμε, αλλά η θέση του ήταν ιδιαίτερα επισφαλής. Μπορούσε να χάσει το κεφάλι του ανά πάσα στιγμή εξαιτίας μια εξέγερσης π.χ. Όποτε η τακτική που ακολούθησαν στην πλειονότητα τους οι πατριάρχες που διόριζαν οι σουλτάνοι, ήταν ο κατευνασμός και ο έλεγχος πάνω στο ποίμνιό τους. Οποιαδήποτε προσπάθεια επανάστασης έπρεπε να καταδικαστεί από τον πατριάρχη, γιατί αν αυτό δεν γινόταν, τότε οι μέρες του ήταν λίγες.

Σ’ αυτό το σημείο αξίζει να σας παραθέσω μικρά αποσπάσματα από ένα ‘’βεράτιο’’ μεταφρασμένο στα Ελληνικά, όπου ορίζει τα προνόμια που απολάμβανε ο εκάστοτε πατριάρχης και γενικότερα η ορθόδοξη εκκλησία, ως ‘’αντίδωρο’’ για τις υπηρεσίες που προσέφερε στον σουλτάνο. Το παρακάτω προέρχεται από το βεράτιο του σουλτάνου Βαγιαζήτ ΄Β,  μεταγενέστερου κατά κάποια χρόνια, του Μωάμεθ ΄Β, προς τον πατριάρχη Συμεών Ά:

 ‘’ Να είναι στην εξουσία του οι μητροπολίτες, οι επίσκοποι, οι ηγούμενοι, οι παπάδες, καθώς και τα βακούφια, αμπέλια, κήποι, τόποι, αγιάσματα, πανηγύρια, μύλοι, που είναι προσαρτημένα σε εκκλησίες. Εκτός από τον ίδιο και αυτούς που όρισε, κανένας μουσουλμάνος ή άπιστος να μην παρεμβαίνει είτε είναι από αυτή τη μεριά είτε, είτε είναι από την άλλη μεριά, είτε είναι στα νησιά. Τα παραπάνω μέρη να είναι στην εξουσία του, ,ε τον τρόπο που αναφέρθηκε’’.

‘’ Αν μία γυναίκα φύγει κρυφά από τον άντρα της κι αν ένας άπιστος πρόκειται να χωρίσει την γυναίκα του, ή ένας άπιστος πρόκειται να παντρευτεί, στις τελετές που έχουν σύμφωνα τις συνήθειες τους, και στις κληρονομιές των απίστων σύμφωνα με τις συνήθειές τους, κανείς να μην μεσολαβεί εκτός από τον πατριάρχη. Χωρίς αυτόν κανένας άπιστος να μην συνάπτει γάμο σύμφωνα με τις θρησκευτικές πρακτικές τους, και να μην χωρίζει, και να μην γίνεται δεκτός στην εκκλησία’’.

‘’ Οι εκάστοτε καδήδες, πρέπει να παίρνουν αποφάσεις να παραδίδουν τους φόρους που σχετίζονται με το πατριαρχείο, οποιοδήποτε κι αν είναι στο κάθε βιλαέτι.’’

‘’ Κανείς να μην κάνει έναν άπιστο με τη βία μουσουλμάνο’’ και ‘’ Κανείς να μην ανακατεύεται στις υποθέσεις που είναι στην αρμοδιότητα του πατριάρχη.’’     

Νομίζω δεν χρειάζονται σχόλια για τα προνόμια που απολάμβανε ο πατριάρχης και η ορθόδοξη εκκλησία κατά την Οθωμανοκρατία. Μην θεωρήσετε βέβαια αυτά τα προνόμια μόνιμα σε όλες τις περιόδους της Οθωμανικής κυριαρχίας. Υπήρχαν και σκαμπανεβάσματα ανάλογα με την πολιτική που εφάρμοζε ο εκάστοτε σουλτάνος. Άλλοι ήταν πιο μετριοπαθείς άλλοι πιο σκληροί. Όλοι όμως συνεργάστηκαν σε μεγάλο βαθμό με τον εκάστοτε πατριάρχη. Είπαμε…ο πατριάρχης ήταν υπεύθυνος για όλο το ορθόδοξο χριστιανικό πληθυσμό της αυτοκρατορίας. Απολάμβανε όπως διαπιστώνουμε, οικονομικά, πολιτικά και δικαστικά προνόμια όσον αφορά τους χριστιανούς, άλλα μπορούσε να τα χάσει εν μία νυκτί.

 Για παράδειγμα, όλοι οι πλούσιοι και ισχυροί Έλληνες της αυτοκρατορίας, για να κλείσουν ραντεβού με τον μεγάλο βεζίρη η ακόμα και με τον ίδιο το σουλτάνο (πιο σπάνιο), για θέματά τους, ζητούσαν την μεσολάβηση του πατριάρχη, ο οποίος τους ήξερε προσωπικά.

Τον πατριάρχη όπως είπαμε τον διόριζε ο σουλτάνος. Πολλές φορές βέβαια δεν ήξερε ποιον έπρεπε να βάλει σε αυτή τη θέση, όποτε συμβουλευόταν είτε τους αξιωματούχους του π.χ τον βεζίρη ( ένα είδος πρωθυπουργού ), ή Έλληνες άρχοντες που γνώριζαν τα πράγματα. Δεν θα χαρακτήριζα σπάνιο φαινόμενο την δωροδοκία από πλευράς Ελλήνων επιχειρηματιών προς Οθωμανούς αξιωματούχους, με σκοπό αυτοί οι τελευταίοι να προτείνουν για πατριάρχη, πρόσωπο της εμπιστοσύνης των Ελλήνων , όπου θα εξυπηρετούσε τα συμφέροντά τους. Η στήριξη ενός πατριάρχη ήταν ένα επιχειρηματικό στοίχημα για πολλούς πλούσιους Έλληνες, στήριζαν πολλά σ’ αυτό.

Γενικά η στάση που κράτησε η ορθόδοξη εκκλησία κατά την περίοδο της Οθωμανικής κυριαρχίας θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί παθητική. Αυτό που προέτρεπε τους πιστούς να κάνουν, ήταν κυρίως υπομονή. Τα δεινά όπου υπέμεναν ήταν κατά τους ιερείς και κληρικούς ένα μάθημα από τον ίδιο το θεό, όπου τους τιμωρούσε για τις αμαρτίες τους. Κάθε εξουσία ήταν δοσμένη από τον ίδιο το θεό και σε καμία περίπτωση δεν έπρεπε να ανατραπεί. Όπως καταλαβαίνουμε λοιπόν, οι επαναστάσεις δεν ήταν κάτι που επικροτούσαν οι πατριάρχες.

Και τι άλλο να έκαναν βέβαια; αν ήθελαν να επιβιώσουν έπρεπε να προσαρμοστούν στην νέα πραγματικότητα. Έπρεπε να συνεργαστούν με τους Οθωμανούς με τον ένα η με τον άλλο τρόπο. Αν δεν το έκαναν θα έχαναν όλα τα προνόμια που απολάμβαναν. Ο άλλος δρόμος ήταν ο σφικτός εναγκαλισμός με την καθολική εκκλησία. Οι ορθόδοξοι ανθενωτικοί όμως ‘’προτίμησαν’’ τους Οθωμανούς παρά τα στρεβλά τους, από τους Λατίνους. ‘’Προτίμησαν’’ την επιβίωση μέσω της υποταγής στον σουλτάνο, παρά την υποταγή στον Πάπα. Ήταν θέμα ιδεολογικό. Αν οι Βυζαντινοί είχαν υποταχθεί στην παπική κυριαρχία, ίσως  να ήταν ακόμα κύριοι  της τόσο εμβληματικής αυτής πόλης για ολόκληρο το χριστιανισμό. Δεν το έκαναν όμως. Δεν ξέρω τι ήταν σωστό και λάθος σ’ αυτή την περίπτωση.

 Αν ο Πάπας τους εξασφάλιζε την επιβίωση – μέσω βοήθειας κατά την περίοδο της Οθωμανικής πολιορκίας,- της παραπαίουσας ‘’αυτοκρατορίας’’ τους, θα το έκανε με όρους καταχρηστικούς και εν πολλοίς ταπεινωτικούς. Θα ήθελε πρώτα απ’ όλα, την άνευ όρων υποταγή της ορθόδοξης εκκλησίας στα πρωτεία του. Σηκώνω τα χέρια ψηλά. Δεν  ξέρω τι θα διάλεγα. Τα γεγονότα της τέταρτης σταυροφορίας και η άλωση της Κων/πολης από χριστιανούς, γράφτηκαν με ανεξίτηλη μελάνη στα μυαλά των Βυζαντινών. Μάλλον γι’ αυτό ‘’προτίμησαν’’ τους αλλόθρησκους από τους ομόθρησκους. Προτίμησαν σε εισαγωγικά, διότι αμύνθηκαν, δεν παραδόθηκαν στους Οθωμανούς.

 Ο ρόλος της εκκλησίας σ’ αυτή την επιλογή, ήταν κάτι παραπάνω από πρωταγωνιστικός. Όπως επίσης κάτι παραπάνω από πρωταγωνιστικός ήταν και κατά την περίοδο της βασιλείας των σουλτάνων. Δεν συμφώνησα ποτέ με την άποψη, ότι η εκκλησία ήταν ο βασικός παράγοντας που κράτησε ενωμένο το Ελληνικό έθνος αυτή την περίοδο. Άλλωστε αυτή την περίοδο δεν μπορούμε να μιλάμε για Ελληνικό έθνος, είναι πολύ πρώιμο.

Επίσης δεν μπορώ να δεχτώ την άποψη ότι, οι ‘’Έλληνες’’ -(σαν όρος δεν χρησιμοποιείται πριν από τον 19ο αι. μέχρι τότε Έλληνας σήμαινε ο αρχαίος, ο παγανιστής, Γραικός ή Ρωμιός ταιριάζει καλύτερα)- δεν έζησαν την αναγέννηση και το διαφωτισμό, μόνο εξαιτίας των ‘’βάρβαρων’’ Οθωμανών. Ισάξιο ρόλο ίσως και μεγαλύτερο σε αυτή τη χαμένη ευκαιρία διαδραμάτισε η ορθόδοξη εκκλησία με το σκοταδισμό που διέδιδε σε μεγάλες πληθυσμιακές μάζες . Όχι , η εκκλησία αυτής της περιόδου δεν ήταν φορέας διάδοσης της γνώσης και της παιδείας, ήταν κάτι που απέχει αρκετά απ’ αυτό. Αν δίδασκες π.χ αρχαίους κλασικούς (αυτή την περίοδο δεν έχουν λάβει ακόμα κλασική υπόσταση) , ο αφορισμός σύντομα θα σου χτυπούσε την πόρτα. Σε άλλο άρθρο όμως αυτά.

Αν εξαρτιόταν από τον εκάστοτε πατριάρχη, μητροπολίτη, επίσκοπο , και ιερέα, νομίζω ότι τα όπλα της επανάστασης δεν θα είχαν βγει από τις κρύπτες ποτέ. Θα είχαν μείνει καλά κρυμμένα εκεί, περιμένοντας πότε ο θεός από ψηλά, λυπηθεί το ‘’εκλεκτό’’ του γένος, και δρομολογήσει τις εξελίξεις για να βγουν.

Όλα τα παραπάνω δεν θα πρέπει να μας ωθούν σε μία άνευ ορίου ισοπέδωση των χριστιανικών ιδεών στο σύνολό τους. Κάθε νόμισμα έχει δύο όψεις. Αυτό είναι αρχή και για την επιστήμη της ιστορίας. Τις θρησκείες τις εφευρίσκουν οι άνθρωποι άρα η εφαρμογή τους είναι αποκλειστικά δικό τους προνόμιο. Κάθε θρησκεία που γεννιέται, το κάνει για να εξυπηρετήσει τις ανθρώπινες ανάγκες μιας εποχής. Ένας από τους βασικούς κοινωνικούς λόγους γέννησης τους χριστιανισμού πχ ήταν η άμυνα και εναντίωση στις θεμελιώδης αρχές της αρχαίας Ρώμης και όχι μόνο. Ένα άρθρο γι’ αυτό το θέμα θα γραφτεί πάση θυσία.

Χάρης Φιλιππακης

Υ.Γ 1: Βεράτιο (τουρκ. Berat) ήταν επίσημο αυτοκρατορικό έγγραφο με το οποίο επικυρωνόταν η τοποθέτηση, και ορίζονταν τα προνόμια σε μία υψηλόβαθμη θέση της διοίκησης. Τα συγκεκριμένα που σας παρέθεσα ανήκαν στην κατηγορία που αφορούσε θρησκευτικούς λειτουργούς μη μουσουλμανικών κοινοτήτων.

Υ.Γ 2: Τα αποσπάσματα του μεταφρασμένου βεράτιου, προέρχονται από την δημοσίευση της Ε. Ζαχαριάδου ‘’δέκα Τουρκικά έγγραφα για την μεγάλη εκκλησία 1483-1567, Αθήνα 1996’’.

Υ.Γ 3: Όπως καταλαβαίνετε την θέση των παραπομπών σε τούτα τα άρθρα, έχουν πάρει τα υστερόγραφα.

Υ.Γ 4: Όποιος μπει στη διαδικασία να ασχοληθεί με την ιστορία, χωρίς να βάλει στην εξίσωση τον παράγοντα θρησκεία, για την εκάστοτε εποχή , πρέπει να γνωρίζει ότι τα συμπεράσματα του θα είναι το λιγότερο επισφαλή. Αν θέλει να ασχοληθεί με το Βυζάντιο ειδικά, την παραπάνω συμβουλή πρέπει να την κάνει σημαία. 

(Συνολικές Επισκέψεις 521, 1 επισκέψεις σήμερα)

mm
About Χάρης Φιλιππάκης 84 Articles
Ο Χάρης Φιλιππάκης συχνά αυτοαποκαλείται ιστορικός. Έχει αποφοιτήσει από κάποιο τμήμα ιστορίας και αρχαιολογίας. Συνήθως μιλάει για ιστορία και πιο συγκεκριμένα για το Βυζάντιο και την αρχαία Ρώμη. Προσπαθεί βέβαια να μην κάνει διακρίσεις.

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*