18/05/2022

Ξένες επενδύσεις – Το παράδειγμα της Κωπαΐδας – Διδακτικές ιστορίες #9

Ξένες επενδύσεις - Το παράδειγμα της Κωπαΐδας

Σήμερα θα μεταφερθούμε χωρίς χρονοτριβές από την Αθήνα του 6ου αιώνα πχ στην Βοιωτία του 19ου μχ. Ευτυχώς δεν μας χωρίζει θάλασσα  οπότε το ταξίδι θα είναι λίγο πιο σύντομο, μπορεί να γίνει και με άλογα. Θα βρεθούμε λοιπόν στην λίμνη Κωπαϊδα, και θα εξετάσουμε λακωνικά τη συμπεριφορά του σχετικά νεότευκτου Ελληνικού κράτους, απέναντι σε μία ξένη επένδυση, η οποία ήταν στα σκαριά εκείνο τον καιρό και αφορούσε την αποξήρανση της.

Η λίμνη της Κωπαϊδας είχε αποξηρανθεί αρκετές φορές ήδη από την αρχαιότητα, δημιουργώντας πλούσια καλλιεργήσιμη γη, αλλά στη συνέχεια η περιοχή και πάλι πλημμύριζε με αποτέλεσμα να δημιουργείται και πάλι η λίμνη. Στην προσπάθεια του λοιπόν το Ελληνικό κράτος να εξασφαλίσει πρόσθετα εύφορα εδάφη, αναθέτει αρχικά το έργο της αποξήρανσης σε μία Γαλλική εταιρία και στη συνέχεια σε μία Βρετανική, στην οποία θα επικεντρωθούμε κιόλας.

Ήδη από το 1870 οι διαδικασίες έχουν ξεκινήσει, και η Βρετανική εταιρία μετά την περάτωση του έργου θα αναλάμβανε την εκμετάλλευση των εδαφών που θα προέκυπταν, με σκοπό τη δημιουργία μιας σύγχρονης και σχετικά μεγάλης αγροτικής μονάδας για τα Ελληνικά δεδομένα, η οποία θα προσπαθούσε να εισάγει σύγχρονη τεχνολογία, και νέες μεθόδους  όσον αφορά την αγροτική παραγωγή.

Εδώ να τονίσω ότι ο αγροτικός τομέας εκείνη τη περίοδο ήταν ο βασικός τροφοδότης των εξαγωγών του Ελληνικού κράτους, οι οποίες κυμαίνονταν σε πενιχρά επίπεδα καθ’ όλη τη διάρκεια του αιώνα αυτού. Παρ’ όλα αυτά η αγροτική παραγωγή αν και διεξαγόταν με απαρχαιωμένα μέσα και τεχνικές, είναι ότι πιο ανθηρό έχει να παρουσιάσει η Ελληνική οικονομία του 19ου αιώνα ιδίως τις περιόδους της σταφιδικής ακμής.

Ας επιστρέψουμε όμως σ’ αυτή την παραδειγματική επένδυση. Για αρχή να πούμε ότι σχεδόν όλες οι Ελληνικές κυβερνήσεις μετά την ίδρυση του κράτους πρόκριναν στη θεωρία την προσέλκυση εξωελλαδικών κεφαλαίων κυρίως Ελληνικών ομογενειακών αλλά και ξένων, αλλά αυτά σπάνια έκαναν την εμφάνιση τους κυρίως λόγω των αντίξοων συνθηκών και της μικρής δυναμικής της οικονομίας. Στις λίγες περιπτώσεις που ξένα κεφάλαια έκαναν την εμφάνιση τους στο μικρό μας βασίλειο, η παραμονή τους ήταν βραχύβια και τα οφέλη τους ισχνά (κυρίως εκχρημάτιζαν πρόσκαιρα την οικονομία), το κράτος μας λοιπόν κατά ένα ‘’μαγικό’’ τρόπο διαπραγματευόταν συχνά, όρους ασύμφορους για το ίδιο (βλέπε Λαυρεωτικά Σερπιέρη-Συγγρός ).

Μετά λοιπόν την αποξήρανση η Βρετανική εταιρία θα στηριζόταν στη μισθωτή εργασία προσλαμβάνοντας εργαζόμενους. Λειτουργώντας δηλαδή σαν μία επιχείρηση με σκοπούς σαν αυτούς που αναφέραμε παραπάνω. Όσο οι εργασίες προχωρούσαν, το όλο εγχείρημα έβρισκε συνεχώς μπροστά του, την σθεναρή αντίδραση των χωρικών της ευρύτερης περιοχής που θεωρούσαν ότι τα εδάφη που θα προέκυπταν, ‘’δικαιωματικά’’ τους ανήκουν και ότι το Ελληνικό κράτος θα έπρεπε να τους τα αποδώσει, παρά το γεγονός ότι η λίμνη και τα παρόχθια κτήματα χαρακτηρίζονταν ως ‘’εθνικές γαίες’’.

Το Ελληνικό κράτος προσπάθησε να προασπίσει την συμφωνία με την Βρετανική εταιρία εξαιρώντας την έκταση αυτή από την διανομή των υπολοίπων εθνικών γαιών. Αυτή η ιστορία διήρκησε περίπου 50 χρόνια, με τους χωρικούς να μην υποχωρούν στις αξιώσεις τους. Απέφευγαν με πείσμα κάθε καινοτομία που είχε να τους διδάξει η συνύπαρξη με τους Βρετανούς, όπως επίσης απέφευγαν και την μετατροπή των καλλιεργειών τους, όπου η εταιρία τους πρότεινε, αλλά και τη μισθωτή εργασία, μέχρι το 1930 όπου θα επιβληθεί ένα σύστημα υποχρεωτικής μισθωτής εργασίας όμως ούτε αυτό ευδοκίμησε. Αρκετά χρόνια αργότερα, το 1953 οι χωρικοί θα επικρατήσουν τελικά και θα καταφέρουν την διανομή των εκτάσεων στους ίδιους. Η εταιρία αποχωρεί οριστικά.

Η Κωπαϊδα ήταν πράγματι μία ιδανική περίπτωση για να αναπτυχθεί μία αγροτική μονάδα μεγάλων διαστάσεων που να βασίζεται στη μισθωτή εργασία με σκοπό να εισάγει καινοτομίες και νέες τεχνολογίες σε μία χώρα όπου όπως είπαμε τα μέσα και οι μέθοδοι ήταν απαρχαιωμένα. Οι χωρικοί όμως απέναντι σε αυτό, θα αντιπαραθέσουν την μικρή και οικογενειακού χαρακτήρα ιδιοκτησία τους και θα αναγκάσουν το κράτος να ‘’αποβάλει’’ τελικώς τον ξένο κεφαλαιούχο. Να θυμίσω ότι η πλήρης διανομή των εθνικών γαιών που προέκυψαν μετά την επανάσταση είχε ήδη πραγματοποιηθεί με αποτέλεσμα την δημιουργία πλήθους μικρών η μεσαίων καλλιεργήσιμων εκτάσεων όπου αποδόθηκαν στους χωρικούς ανά την επικράτεια. Στις περισσότερες περιπτώσεις το κράτος δεν έλαβε ποτέ το συχνά μικρό αντίτιμο όπου έπρεπε να πληρώσουν οι δικαιούχοι. Η διανομή αυτή ήταν άκρως προοδευτική για τα δεδομένα της εποχής και ωφέλησε σε μεγάλο βαθμό τους μικροκαλλιεργητές.

Οι χωρικοί αυτών των περιοχών δηλαδή, δεν αντιμετώπιζαν πρόβλημα επιβίωσης ούτε οι συνθήκες ήταν αντίξοες και το καθεστώς δουλικό όπως πχ στις περιοχές της Θεσσαλίας όπου οι κολίγοι πραγματικά ζούσαν λίγο καλύτερα από τους δούλους της αρχαιότητας. Οι χωρικοί της υπόλοιπης χώρας κατείχαν δική τους γη και ζούσαν απ’ αυτή αλλά δεν σκέφτηκαν ποτέ ότι από την συνύπαρξη με τους Βρετανούς θα μπορούσαν να λάβουν τεχνογνωσία που ήταν σαφές ότι τους έλειπε.

Αυτό το αποτυχημένο εγχείρημα έδειξε με σαφήνεια τις μελλοντικές δυσκολίες που θα αντιμετώπιζε το Ελληνικό κράτος όταν θα προσπαθούσε να εφαρμόσει πολιτικές που θα ευνοούσαν την μεγάλη ιδιοκτησία και γενικότερα τις ξένες επενδύσεις. Στην συγκεκριμένη περίπτωση ο αγροτικός κόσμος κέρδισε τη μάχη. Ας σκεφτούμε λίγο το πώς…πώς ο κόσμος αυτός κατάφερε να νικήσει τη βούληση του κράτους και το ανάγκασε να υποταχθεί στην θέληση του;

Την απάντηση θα σας τη δώσει η μεγάλη εκλογική βάση που αποτελούσε ο χώρος και τα πελατειακά δίκτυα που ήταν οργανωμένα μέσα σ’ αυτόν. Ο αγροτικός κόσμος ήταν πλειοψηφία σε όλο τον 19ο αιώνα με αποτέλεσμα να κάνει το ‘’εύλογο’’… να ασκεί πιέσεις στους άμεσα εξαρτώμενους. Ποιοι ήταν αυτοί; οι πολιτικοί κύκλοι των περιφερειών τους. Νομίζω δεν σας είναι άγνωστα όλα αυτά. Κάπου τα έχετε ξανακούσει, απλά συνήθως είναι κεκαλυμμένα με ένα πέπλο ‘’αντίστασης’’ ‘’γενναιότητας’’ και ‘’δίκαιών’’ αιτημάτων από πλευράς όλων όσων τα επικαλούνται (δεν μπαίνουν όλοι στο ίδιο τσουβάλι βέβαια). Δεν είναι μόνο αυτός ο χώρος που λειτουργεί με τέτοιες πρακτικές.

Η βρετανική εταιρία έκανε ένα μεγάλο λάθος. Δεν έλαβε υπόψιν της την δύναμη των Ελλήνων μικροκαλλιεργητών και το σύστημα με το οποίο λειτουργεί η εκάστοτε Ελληνική κυβέρνηση, ιδίως όταν πιέζεται από την εκλογική βάση. Με λίγα λόγια, το πελατειακό κράτος. Αυτή η σχέση εξάρτησης συνήθως ωφελεί μόνο τον πολιτικό και όχι τον ‘’πελάτη’’ αλλά αυτό δεν είναι οφθαλμοφανές, όποτε ο ‘’πελάτης’’ για αρχή πιστεύει ότι ωφελείται. Αυτό που δεν συνειδητοποιούμε εύκολα είναι ότι αυτό το σύστημα δημιουργεί μία ψευδαίσθηση, την κοινωνική και ταξική ‘’ισότητα’’.

 Όταν βγαίνεις από την ψευδαίσθηση συνήθως, είναι κάπως μελαγχολικό, αλλά απαραίτητο.

Η παραπάνω ιστορία είναι άλλη μία απόδειξη ότι το Ελληνικό κράτος δεν μπορούσε σχεδόν ποτέ να διασφαλίσει τα συμφέροντά του απέναντι σε κανέναν.

Είτε αλλοδαπό είτε ημεδαπό.

Δεν κάνει διακρίσεις αυτό του το αναγνωρίζω. Τουλάχιστον εκεί κρατάει κάποιο μέτρο. Συνήθως όλοι το έβλεπαν καιροσκοπικά και καταχρηστικά. Γιατί άραγε; έχετε αναρωτηθεί ποτέ; Έχετε προσπαθήσει να λύσετε αυτό το ‘’μυστήριο’’ χωρίς να χρησιμοποιήσετε τη φράση ‘’φταίνε οι άλλοι’’, έχετε προσπαθήσει να βάλετε στην εξίσωση τον εαυτό σας;  Να δείτε εσείς πώς συμπεριφέρεστε σε οτιδήποτε είναι κρατικό και δημόσιο; Την επόμενη φορά που θα πείτε την φράση ‘’δεν υπάρχει κράτος’’ σκεφτείτε τι έχετε κάνει εσείς γ’ αυτό, και μετά τι κάνει αυτό για εσάς, δείτε προς τα που θα γύρει η ζυγαριά με νηφαλιότητα και σθένος, και θα καταλάβετε νομίζω.

Η ιστορία της Κωπαϊδας, όπως όλα τα γεγονότα, επιδέχεται πολλών ερμηνειών. Άλλοι θα μπορούσαν να εξυμνήσουν τους χωρικούς για την άκαμπτη στάση και την τελική τους νίκη απέναντι στους ‘’δυνάστες’’ ξένους πχ, και ορμώμενοι από εκεί να συνεχίσουν και αυτοί τον ‘’αγώνα’’ τους. Δεν θα πω τι είναι σωστό και λάθος. Όλα καθορίζονται από την οπτική γωνία που τα βλέπεις. Το πιο αξιόπιστο μέσο που έχουμε για να κρίνουμε το σωστό και το λάθος, είναι το αποτέλεσμα κι αυτό ακόμα επιδέχεται αμφισβήτησης.

Ο Ηρόδοτος ήταν ένας πραγματικά μεγάλος ιστορικός παρότι δεν διέθετε τα τυπικά προσόντα και χαρακτηριστικά ενός τέτοιου. Γιατί ήταν τόσο σημαντικός; γιατί ήταν ο πρώτος που συνειδητοποίησε την σχετικότητα των αξιών του εκάστοτε συστήματος, του εκάστοτε λαού.

Δεν μπορώ να γράψω άρθρο χωρίς αναφορά στην αρχαιότητα μάλλον.

Χάρης Φιλιππάκης

 

(Συνολικές Επισκέψεις 608, 1 επισκέψεις σήμερα)

mm
About Χάρης Φιλιππάκης 84 Articles
Ο Χάρης Φιλιππάκης συχνά αυτοαποκαλείται ιστορικός. Έχει αποφοιτήσει από κάποιο τμήμα ιστορίας και αρχαιολογίας. Συνήθως μιλάει για ιστορία και πιο συγκεκριμένα για το Βυζάντιο και την αρχαία Ρώμη. Προσπαθεί βέβαια να μην κάνει διακρίσεις.

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*