Τι κάνει ένα έργο κλασικό; Ποιο ρόλο παίζουν τα μυστικά στη ζωή μας; Μπορεί ένας θεατής να σηκωθεί να φύγει από μια παράσταση που δεν του αρέσει; Ποια δικά του στοιχεία έχει ο Όσβαλντ που υποδύεται στην παράσταση «Βρικόλακες» του Ίψεν στη σκηνοθεσία της Αναστσασίας Παπαστάθη;
Είναι μερικά από τα ερωτήματα που τέθηκαν στον Νεκτάριο Φαρμάκη για να γνωρίσουμε καλύτερα ένα από τα πιο σπουδαία θεατρικά έργα του κλασικού ρεπερτορίου που μας έρχεται από το μακρινό 1882 – ή μήπως τελικά τα θέματα που εξερευνά ο Ερρίκος Ίψεν δεν είναι τελικά και τόσο μακρινά…
Η παράσταση ανεβαίνει για δεύτερη χρονιά στο Θέατρο Radar του Νέου Κόσμου κάθε Παρασκευή, Σάββατο και Κυριακή. (περισσότερες λεπτομέρειες στο τέλος της συνέντευξης)
Ας δώσουμε όμως τον λόγο στον Νεκτάριο Φαρμάκη να μας «βάλει» στο έργο άλλα και να τον γνωρίσουμε λίγο καλύτερα!
Το 1882 όταν ο Ίψεν έστειλε το χειρόγραφο για να εκδοθούν οι «Βρικόλακες» έγραψε στον εκδότη του: Αν δεν προκαλούσαν αναστάτωση, δεν θα ήταν και αναγκαίο το γράψιμο τους. Σήμερα το ανέβασμα αυτής της παράστασης πόσο κοντά σ’ αυτό το πνεύμα του Ίψεν είναι; (ή πια έχουμε «δει» τόσα που δεν μας προκαλεί τίποτα αναστάτωση;)
Αν και στις μέρες μας έχουμε δει τόσα πράγματα, που μπορούμε να πούμε ότι έχουμε κατά κάποιο τρόπο εξοικειωθεί με τις κληρονομικές ασθένειες, με τα ψυχολογικά και νευρολογικά προβλήματα, και άλλα, καθώς και με όλα τα κακά του αστικού πολιτισμού, που λουστράρει ή κρύβει κάτω από το χαλί τα προβλήματα, ο βασικός πυρήνας του έργου, όπως φαίνεται και από τις αντιδράσεις του κοινού, υπάρχει και λειτουργεί, γιατί συντονίζεται με εκείνο το σκοτεινό κομμάτι του ανθρώπου και της κοινωνίας που εξακολουθεί δυστυχώς να υπάρχει.
Ποια δικά σας στοιχεία ανέδειξε η σκηνοθέτης στον Όσβαλντ, του ήρωα που υποδύεστε στην παράσταση; Και ως συνέχεια, ποια στοιχεία του δε θέλετε να έχετε καθόλου ως άνθρωπος;
Ανέδειξε τα στοιχεία της δημιουργικότητας, της ελευθερίας, του ονείρου, του αντικρίσματος της ζωής με καινούργια ματιά, της εναντίωσης στο κατεστημένο. Φυσικά δεν θα ήθελα να έχω τα στοιχεία της σωματικής και ηθικής φθοράς, που απαιτεί ο ρόλος, αλλά εμείς οι ηθοποιοί καλούμαστε να αποτυπώνουμε ακόμη και τα πιο σκοτεινά χαρακτηριστικά των ανθρώπων.
Τι σημαίνει τελικά ο όρος «κλασικό έργο»; Πώς «πιάνει» το σήμερα ενός Έλληνα μια ιστορία που γεννήθηκε τόσα χρόνια πίσω στο μυαλό ενός Νορβηγού;
Κατά τη γνώμη μου κλασικό έργο είναι αυτό που μιλάει για θέματα που, ανεξάρτητα από την εποχή, απασχολούν τους ανθρώπους, γιατί αφορούν τα βάθη ύπαρξής τους. Και αν Οι Βρικόλακες γράφτηκαν το 1882, στη μακρινή Νορβηγία, στο βάθος υπάρχουν οι κοινές ανθρώπινες ανησυχίες, η πάλη του ατόμου με τον εαυτό του και με όλο τον κόσμο. Εξάλλου κάθε εποχή έχει τους δικούς της βρικόλακες. Και αν έχουμε ξεπεράσει την κοινωνική υποκρισία εκείνης της εποχής, η οποία εμπόδιζε την αυτοέκφραση και την εξέλιξη του ατόμου, υψώνοντας τείχη, σήμερα υπάρχει ενός διαφορετικού τύπου κοινωνική υποκρισία, διακρίσεις, στερεότυπα, κοινωνικός ρατσισμός και έμφυλα πρότυπα. Οπότε ο σημερινός θεατής καθρεφτίζει τον εαυτό του μέσα σε αυτές τις συνθήκες.
Οι Βρικόλακες νομίζω, εκτός των άλλων, εξερευνούν πώς τα κρυμμένα μυστικά τελικά έρχονται στο φως και επηρεάζουν τις ζωές των ηρώων. Εσείς έχετε αντιμετωπίσει μυστικά που αποφασίσατε να ξεκλειδώσετε;
Όχι, δεν έχω αντιμετωπίσει μυστικά στη ζωή μου. Γενικά είμαι της άποψης να είναι όλα στο φως. Το φως είναι ιαματικό, όπως λέει και ο Όσβαλντ στο τέλος του έργου ζητώντας τον ήλιο.
Η σύφιλη, δύο αιώνες πριν, το aids τον προηγούμενο αιώνα – αλλά πολύ κοντά μας – χρησιμοποιήθηκαν για να στοχοποιήσουν όσα πρόσωπα ήθελαν να χαρούν τον έρωτα και το σεξ. Πόσο ο κοινωνικός αποκλεισμός είναι αγαπημένο θέμα της τέχνης και πόσο συμβάλλει στην απάλειψή του;
Ασθένειες όπως η σύφιλη και το AIDS υπήρξαν όχι μόνο ιατρικά προβλήματα, αλλά και κοινωνικά φαινόμενα αποκλεισμού. Οι ασθενείς στιγματίζονταν και συχνά ταυτίζονταν με την «αμαρτία», την ανηθικότητα ή την «παρέκκλιση». Οι καλλιτέχνες όμως σταδιακά άρχισαν να ανθρωποποιούν τον άρρωστο, δείχνοντας το ψυχικό και κοινωνικό του δράμα, δημιουργώντας έναν χώρο αποδοχής και ελπίδας, συμβάλλοντας ουσιαστικά στην απάλειψη του αποκλεισμού. Και αυτή είναι μια από τις καθαρτήριες λειτουργίες της τέχνης.
Στη θεατρική σας πορεία «κυνηγάτε» ρόλους που θα θέλατε να ερμηνεύσετε ή σκηνοθέτες για τη διαφορετική τους προσέγγιση;
Ισχύουν και τα δύο. Όμως ακόμη και αν συνεργάζεσαι με τον μεγαλύτερο σκηνοθέτη, αν το έργο και ο ρόλος δεν σου λένε προσωπικά κάτι, υπάρχει πρόβλημα. Στην περίπτωση της δικής μας δουλειάς, νιώθω τυχερός που ισχύουν και οι δύο αυτές προϋποθέσεις.
Ποιος είναι μεγάλος επαγγελματικός και προσωπικός σας στόχος;
Να συνεχίσω να παίζω καταξιωμένους ρόλους και να αναμετριέμαι μαζί τους. Προσωπικά θα ήθελα να γίνομαι καλύτερος άνθρωπος.
Σήμερα βλέπετε ότι υπάρχει μια υποχώρηση δικαιωμάτων, μια στροφή στον συντηρητισμό;
Σήμερα παρατηρείται πράγματι μια στροφή προς τον συντηρητισμό σε πολλά μέρη του κόσμου, κυρίως μετά την οικονομική κρίση, την πανδημία και τις διεθνείς αναταράξεις. Υπάρχει επίσης μια υποχώρηση ή αναστολή κοινωνικών και ατομικών δικαιωμάτωνπου είχαν θεωρηθεί δεδομένα τις προηγούμενες δεκαετίες. Αυτό οδηγεί σε έναν νέο συντηρητισμό, που εκδηλώνεται και στην πολιτική και στην κοινωνία. Παρά τις συντηρητικές τάσεις όμως, δεν λείπει η αντίσταση. Η νέα γενιά, οι καλλιτέχνες, οι ακτιβιστές και οι ανεξάρτητες φωνές συνεχίζουν να διεκδικούν.
Τι σας ενοχλεί στην Αθήνα σήμερα;
Με ενοχλεί που δεν έχει πολύ πράσινο και δεν είναι καθαρή και νοικοκυρεμένη. Επίσης η άναρχη δόμησή της, που δυστυχώς συνεχίζεται.
Τι σας φτιάχνει τη διάθεση μια μέρα που δεν έχετε κέφι για «δουλειά». Το κοινό πώς σας επηρεάζει θετικά ή αρνητικά όταν είστε επί σκηνής;
Μου φτιάχνουν τη διάθεση η οικογένειά μου, οι φίλοι μου και η σκυλίτσα μου, η Άστρη.
Στο θέατρο το κοινό είναι παρόν και ο ηθοποιός δεν παίζει ποτέ μόνος. Το κοινό λειτουργεί σαν ένας αόρατος συμπαίκτηςσου, που αντιδρά, γελά, συγκινείται, μένει σιωπηλό ή ανήσυχο. Ένας ζωντανός θεατής, που επικοινωνεί με την παράσταση, μπορεί να εμπνεύσει τον ηθοποιό να ξεπεράσει τα όριά του, αντίθετα με ένα παγωμένο κοινό, που μπορεί να τον τραβήξει προς τα κάτω. Αυτή η αλληλεπίδραση δημιουργεί κάθε βράδυ μια μοναδική χημεία. Γι’ αυτό καμία παράσταση δεν είναι ποτέ ίδια με την προηγούμενη.
Ποια είναι η γνώμη σας: Πρέπει ένας καλλιτέχνης να σταματήσει την παράσταση και να συνετίσει ένα «άτακτο» / αγενές κοινό και αντιθέτως, ένας θεατής έχει δικαίωμα να φύγει από μια παράσταση που θεωρεί ότι δεν τον καλύπτει;
Το θεωρώ πολύ άσχημο να σταματήσει κανείς την παράσταση για να συνετίσει το κοινό, εκτός αν έχει συμβεί κάτι εξαιρετικά ακραίο, όπως κάποιος να ενοχλεί τους άλλους θεατές ή να εμποδίζει την ομαλή εξέλιξη της παράστασης. Δεν μου έχει συμβεί ποτέ κάτι τέτοιο. Από την άλλη ένας θεατής νομίζω ότι, από τη στιγμή που δεν του αρέσει η παράσταση ή έχει οποιονδήποτε άλλο λόγο να αποχωρήσει, καλά θα κάνει να φύγει, διακριτικά ωστόσο και χωρίς να ενοχλήσει τους άλλους.
Μέχρι πότε θα βλέπουμε τους Βρικόλακες στο Radar και ποια είναι τα επόμενά σας σχέδια;
Η παράσταση είναι προγραμματισμένη μέχρι το τέλος Δεκεμβρίου. Υπάρχει μια θεατρική επόμενη συνεργασία, που δεν είναι ακόμα ανακοινώσιμη.
Γιάννης Καφάτος
