Ηθοποιός, σκηνοθέτης, δάσκαλος και οραματιστής μιας καλύτερης επαφής με τον εαυτό μας, ο Στέλιος Καλαθάς με τα χρόνια κατάφερε όλα αυτά να τα συγκεράσει μ’ έναν μοναδικό τρόπο. Από το 2004 όταν ξεκινούσε δειλά δειλά αλλά με συγκεκριμένο και αποκρυσταλλωμένο στόχο, παράλληλα με την βασική του ενασχόληση με το θέατρο την Συναισθηματική Διαλεκτική ίσως ούτε και ο ίδιος περίμενε την δυναμική που θα αποκτούσε αυτό το εγχείρημα αλλά και πόσο «πλούσιο» θα έκανε τον ίδιο και τους εκατοντάδες συμμετέχοντες σ’ αυτά τα είκοσι και πλέον χρόνια. Με τον Στέλιο Καλαθά μπορείς να μιλάς ώρες για όλα αυτά που τον ενδιαφέρουν αλλά και όλα αυτά που μας απασχολούν ως κοινωνία στις δύσκολες και απαιτητικές εποχές που ζούμε. Γι’ αυτήν όμως την χορταστική συνομιλία, θελήσαμε να ξεψαχνίσουμε λίγο την Συναισθηματική Διαλεκτική του και σίγουρα δεν μας άφησε παραπονεμένους .
Τί σε ώθησε να δημιουργήσεις την Συναισθηματική Διαλεκτική (Σ.Δ);
Από μικρός ήμουν εξερευνητής, μου άρεσε να ψάχνω τα πράγματα, τα κάτω κείμενα και τις συμπεριφορές και κάποια στιγμή βρέθηκα στο Κέντρο Αρχαίου Δράματος, ένα διεθνές ινστιτούτο στους Δελφούς. Εκεί παρακολούθησα ένα σεμινάριο με τον Tandashi Suzuki, τον εξαιρετικό Ιάπωνα σκηνοθέτη και πνευματικό δάσκαλο, σχετικά με τα συναισθήματα και την χρήση τους στο θέατρο, στους ρόλους κλπ και μού ξεκλειδώθηκε μέσα απ’ αυτό η ιδέα να δημιουργήσω κάτι που να βοηθήσει τους ανθρώπους να φωτίσουν τον συναισθηματικό τους κόσμο. Όταν το ξεκίναγα δειλά δειλά, δεν περίμενα κι εγώ, να σου πω την αλήθεια, τί πέλαγος συναισθημάτων με περίμενε, προσωπικών, κοινωνικών κοκ! Πόσο οι άνθρωποι μπερδεύουμε τα συναισθήματα, πόσο θεωρούμε ότι ενώ εκφράζουμε ένα συναίσθημα, τελικά εκφράζουμε κάτι άλλο, άρα δίνουμε μιάν άλλη εικόνα για μας στους ανθρώπους. Κάτι θέλεις να τους πεις και τους το λες λάθος και μετά ο άλλος καταλαβαίνει αυτό το λάθος, απαντάει σ΄αυτό ή χτίζει τη σχέση πάνω σ΄αυτό το λάθος και σε βάθος χρόνου και με την κατάλληλη ίσως αυτοκριτική, ότι αυτό ξεκίνησε από εσένα, διότι, ξέρεις συνήθως πιστεύουμε ότι πάντα φταίνε οι άλλοι! Οπότε άρχισα να τακτοποιώ, μέσα από την εσωτερική συναισθηματική μου ντουλάπα και να χτίζω αυτή την μέθοδο μέσα από τους ρόλους της ζωής μας, γιατί θεωρώ ότι τα πάντα είναι ρόλος από την ώρα που γεννιόμαστε. Άλλωστε ο Σαίξπηρ είναι αυτός που είπε πρώτος «όλος ο κόσμος μια σκηνή» οπότε πάμε να τακτοποιήσουμε αυτούς τους ρόλους, να τους παίζουμε χωρίς να χάνουμε την αλήθεια μας και πάμε να τακτοποιήσουμε την εσωτερική – συναισθηματική μας ντουλάπα με οδηγό το θέατρο! Είναι βασικό να πούμε ότι η μέθοδος αυτή απευθύνεται σε οποιονδήποτε θέλει να ασχοληθεί λίγο με την αυτοβελτίωση, με την αυτοπεποίθησή του, με την διαχείρηση του θυμούκαι του άγχους του, με τις ηγετικές του ικανότητες, γιατί πολλοί πιστεύουν ότι αφορά αυτή η μέθοδος αποκλειστικά στους ηθοποιούς!
Η υποκριτική είναι το μέσο ή το εργαλείο;
Η υποκριτική είναι ένα εργαλείο, που απευθύνεται όμως σε όλους γιατί η υποκριτική κρύβεται πίσω από το ό,τιδήποτε κάνουμε.
Οι ρόλοι όμως είναι για να παίζονται ή για να καταργούνται;
Εξαρτάται. Ο κάθε ρόλος έχει άλλον κωδικό! Υπάρχουν ρόλοι που παίζουμε στη ζωή μας γιατί δεν θέλουμε να δυσαρεστήσουμε τους άλλους, υπάρχουν ρόλοι που παίζουμε γιατί εμείς οι ίδιοι δεν αντέχουμε την αλήθεια μας, οπότε μπαίνουμε μέσα σ΄αυτούς για να την αντέξουμε, υπάρχουν ρόλοι κοινωνικοί που όλοι παίζουμε στη δουλειά μας, στις κοινωνικές μας συναναστροφές και καλώς κάνουμε, το θέμα είναι να κάτσουμε κάποια στιγμή και να αναρωτηθούμε πολύ σοβαρά, αυτοί οι ρόλοι έχουν κομμάτια δικά μας ή είναι ρόλοι που μας έχουν φυτέψει από τα παιδικά μας χρόνια, από την ηλικία 0-7 χρονών που λένε και οι ψυχολόγοι κι εμείς εξακολουθούμε να τους παίζουμε, στην ουσία παίζοντας ζωές – επιθυμίες άλλων – αυτών των σημαντικών άλλων της ζωής μας! Αυτό είναι ένα μεγάλο ερώτημα που δουλεύουμε στις ομάδες, πάντα μέσα από ασκήσεις και τεχνικές βιωματικές. Το πρώτο πράγμα που κάνουμε με τους ανθρώπους που έρχονται στην Σ.Δ είναι να συνδεθούμε με την χαρά, το γέλιο και το παιχνίδι. Προχωράμε όλοι μαζί, αφού υπάρχει συνάντηση με τους Άλλους.
Υπάρχει σχέση της Σ.Δ με το σωματικό θέατρο ή την ψυχανάλυση;
Το θέατρο από τη φύση του έχει πολλή ψυχανάλυση από πίσω. Η δουλειά που κάνει ένας ηθοποιός είναι να αναλύσει ψυχολογίες και προσωπικότητες άλλων ανθρώπων και χαρακτήρων, άλλων ηρώων, οπότε το πρώτο που μαθαίνει είναι να αποκωδικοποιεί αυτούς τους χαρακτήρες και τις συμπεριφορές. Το θέατρο όμως έχει και πολύ θεραπεία. Δεν είναι τυχαίο ότι οι αρχαίοι έχτιζαν τα θέατρά τους δίπλα στα ιερά του Ασκληπιού και στα ιερά θεραπευτήρια, άρα το θέατρο ήταν μέρος της θεραπείας για τους αρχαίους Έλληνες.
Μα και η λέξη θέατρο τότε εμπεριείχε πολλαπλές έννοιες.
Πολύ σωστά! Το σωματικό θέατρο τώρα και γενικά η γλώσσα του σώματος έχει άμεση σχέση με τα συναισθήματα. Το κάθε συναίσθημα σωματοποιείται και εκφράζεται αστραπιαία κατ’ αρχήν από το σώμα μας. Όταν είμαστε θυμωμένοι, το σώμα κλειδώνει. Όταν είμαστε χαρούμενοι ανοίγει ενώ όταν είμαστε αγχωμένοι βγαίνει στο σώμα νευρικότητα. Οπότε, κάνουμε ασκήσεις στη γλώσσα του σώματος στις ομάδες για να δουλέψουμε και να εκπαιδευτούμε πάνω στο πώς πρέπει να εκφράσουμε σωστά το κάθε συναίσθημα.
Είναι ευπρόσδεκτες όλες οι ηλικίες;
Δεν υπάρχει ηλικία σε μας, γιατί εμείς δουλεύουμε την παιδικότητα. Δουλεύω το κομμάτι «του παιδιού που έχουμε μέσα μας» γιατί αυτό το παιδί πρέπει να το πάρουμε από το χέρι, να το πάμε στην παιδική χαρά να παίξει, να του γιατρέψουμε τις πληγές στα γόνατα, γιατί αυτό το παιδί θα μας βοηθήσει πάρα πολύ να συνδεθούμε με τον βαθύτερο εαυτό μας. Αυτό το παιδί δεν έχει πολλές υποχρεώσεις. Ο ενήλικος εαυτός μας όμως έχει πάρα πολλές. Αυτό το παιδί έχει ξεγνοιασιά, γελούσε πάρα πολύ εύκολα, ενώ εμείς τώρα γελάμε πολύ δύσκολα. Αυτό το παιδί έχει πολλή φαντασία, ενώ σε μας, μειώνεται όσο περνάνε τα χρόνια. Παίρνω λοιπόν απ’ αυτά τα υλικά του παιδιού που όλοι κρύβουμε μέσα μας και αυτά δουλεύω στις ομάδες. Για μας λοιπόν δεν υπάρχει βιολογική ηλικία, παρά μόνο η διάθεση αυτού του παιδιού.
Δεν παρατηρείται όμως κάποιες φορές μια «σύγκρουση» ανάμεσα σ’ έναν 20άρη και σ’ έναν 60άρη στην ίδια ομάδα;
Υπάρχει και τους βάζω επίτηδες. Στο θέατρο χρειάζονται όλοι γιατί στο θέατρο αργότερα θα μπούν σε ρόλους στην ολοκλήρωση κάθε κύκλου με θεατρική παράσταση. Σ’ αυτήν δεν είναι υποχρεωτικό να παίξεις αλλά για έναν μαγικό λόγο το 95% τελικά το επιθυμεί. Είναι μια ωραία περιπέτεια που μεταμορφώνεσαι, γίνεσαι κάτι άλλο, βγαίνεις από τη μιζέρια της καθημερινότητάς σου, από την ρουτίνα σου, μπαίνεις σε άλλες δονήσεις και κυρίως κάνεις μια εσωτερική υπέρβαση μέσα από το θέατρο.
Υπήρξαν ποτέ κάποιες ιδιαίτερες αντιδράσεις από τους συμμετέχοντες στις ομάδες;
Εγώ δουλεύω μ’ ένα άλλοθι. Δεν γυρνάω τον καθρέφτη σε κάποιον να δει τα τραύματά του ως ο ίδιος. Βλέπει και πιθανώς ανακαλύπτει τα τραύματά του μέσα από έναν ρόλο, οπότε αυτό δεν λειτουργεί σ’ αυτόν τόσο αγριευτικά όσο το να πας σ’ έναν ψυχαναλυτή. Δεν είναι διαδικασία της μεθόδου να εξιστορούμε τις προσωπικές μας ιστορίες. Κατ’ αρχάς εγώ δεν είμαι ψυχολόγος και σέβομαι ΠΑΡΑ πολύ αυτή την επιστήμη οπότε δε θέλω να μπω σε άλλα χωράφια. Οπότε υπ’ αυτήν την έννοια δεν είχαμε ποτέ κάτι ακραίο.
Με ποιά θεατρική μέθοδο θα έλεγες είναι συγγενής η Σ.Δ;
Επειδή έχω πάρα πολλά χρόνια κάποιους μαθητές, μέσα από τις ομάδες των πολύ προχωρημένων ως και των αρχαρίων, και ανάλογα με το επίπεδο της κάθε ομάδας δουλεύουμε και κάποιον διαφορετικό μεγάλο σκηνοθέτη ανά έτος όπως τον Lee Strasberg, τον Στανισλαφσκι, την Stella Adler. Παίρνω λοιπόν ασκήσεις και τεχνικές από πολύ μεγάλες μορφές του θεάτρου και δουλεύω και αναλόγως τις απαιτήσεις του κάθε δασκάλου τις προσαρμόζω στην αντίστοιχη πάντοτε ομάδα.
Μέσα απ’ όλ’ αυτά τα χρόνια εσύ τι έχεις μάθει για τον εαυτό σου που αγνοούσες μέσα από την διαδικασία της Σ.Δ;
Μ’ έχει αλλάξει σαν άνθρωπο εντελώς. Ο Στέλιος πριν και μετά δεν έχει καμία σχέση. Είδα τα λάθη μου και την ανωριμότητά μου μέσα απ’ αυτό. Βρίσκομαι σε μια συνεχή εξέλιξη, γιατί πρόκειται για ένα ταξίδι που δεν τελειώνει. Όσο προχωράς και σκάβεις βρίσκεις διαμαντάκια κι όσο τα βρίσκεις λες κάτσε να δω τί άλλο! Το κομμάτι της έρευνας έχει δώσει νόημα στη ζωή μου, έχει βελτιώσει πολύ την επικοινωνία μου με τους ανθρώπους και μ’ έχει κάνει ν’ αγαπήσω λίγο περισσότερο τον εαυτό μου που νομίζω ότι αυτό είναι και το χρυσό κλειδί για κάποιον που έρχεται στην Σ.Δ., δηλαδή να μάθει σιγά σιγά ν’ αγαπάει τον εαυτό του. Τον έχουμε φορτώσει με προβλήματα και υποχρεώσεις και ξεχνάμε ότι πρέπει να τον φροντίζουμε και να τον αγαπάμε γιατί τότε θα μας αγαπήσουν και οι άλλοι. Έχουμε την απαίτηση να μας αγαπήσουνε οι άλλοι, χωρίς να έχουμε εμείς οι ίδιοι μπει σ’ αυτή τη διαδικασία.
Θεωρείς τον εαυτό σου περισσότερο θεραπευτή ή δάσκαλο;
Θεωρώ τον εαυτό μου, γιατί δεν μ’ αρέσουν οι τίτλοι, έναν άνθρωπο που αγαπάει πάρα πολύ αυτό που κάνει με πάθος και είναι αυτό που εισπράττει κάποιος την πρώτη φορά που θα μπει στην αίθουσα. Βλέπει έναν άνθρωπο που είναι εκεί, έτοιμος για να τον βοηθήσει.
Αυτό όμως τί δουλειά προϋποθέτει για σένα έξω από την αίθουσα;
Ατελείωτες ώρες κι αυτό είναι κάτι που επίσης με προβληματίζει, ότι δηλαδή έχω χάσει κομμάτια της προσωπικής μου ζωής. Μου απορροφάει πάρα πολύ χρόνο το κομμάτι της προετοιμασίας των ασκήσεων, να μιλήσω με τον κάθε μαθητή μου ξεχωριστά και πολλά άλλα. Γιατί ο καθένας έρχεται εκεί για διαφορεικό λόγο και έχει άλλα δεδομένα, οπότε γίνεται και μία κατ’ ιδίαν δουλειά ταυτόχρονα. Επίσης συνέχεια σκέφτομαι καινούριες δράσεις, νέες παραστάσεις, εκδρομές. Δεν είναι μόνο οι συναντήσεις που γίνονται γιατί μεταξύ τους αυτοί οι άνθρωποι γίνονται κοινότητες και συνδέονται οπότε κάνουμε πάρτι, γλέντια, ρεβεγιόν, βραδιές live, φιλανθρωπικά bazaar κ.α
Πές μας περισσότερα για το φιλανθρωπικό έργο σας.
Πρόκειται για την Ομάδα Προσφοράς με την οποία εθελοντικά βγαίνουμε και παίζουμε θέατρο σε φυλακές, κάνουμε δημιουργική απασχόληση στο Ίδρυμα Ανιάτων, πηγαίνουμε σε ορφανοτροφεία, γηροκομεία και νοσοκομεία, διοργανώνουμε θεατρικό παιχνίδι σε ιδρύματα για κακοποιημένα παιδιά και γενικά θεωρώ ότι ένα κομμάτι για μας τους ανθρώπους που ασχολούμαστε με την προσωπική μας ανάπτυξη είναι και το κομμάτι της προσφοράς προς τον συνάνθρωπο. Κομμάτι που σου φέρνει μια συναισθηματική πληρότητα και μιά θεραπευτική επίδραση. Οι πρώτοι που κερδίζουμε από όλο αυτό είμαστε εμείς οι ίδιοι!
Θα έλεγες ότι η Σ.Δ. γειτνιάζει με την Συστημική Αναπαράσταση;
Μα το ίδιο το θέατρο δεν είναι αναπαράσταση; Εντελώς! Μάλιστα υπάρχει και το είδος Play Back Theater που κάνουμε κι εμείς όπου κάποιος μπορεί να πει μια προσωπική του ιστορία και πρέπει μετά η ομάδα να κάνει θέατρο αυτή την ιστορία, να την παρουσιάσει με ρόλους. Βλέπει ξαφνικά λοιπόν αυτός ο ένας πώς οι άλλοι αντιλαμβάνονται αυτό το κομμάτι της ζωής του. Αυτό όπως καταλαβαίνεις κρύβει πίσω του πολύ δραματοθεραπεία από μόνο του. Βέβαια σταματάω εκεί που σταματάει το θέατρο. Δεν μπαίνω στο κομμάτι του ψυχαναλυτή. Παρ’ όλ’ αυτά πιστεύω ότι ο καθένας μας πρέπει να έχει έναν ψυχολόγο δίπλα του γιατί ζούμε άγρια και επιθετικά χρόνια. Και γι’ αυτό πάντα λέω στους μαθητές μου ότι πρέπει να συζητούν και με κάποιον ειδικό, όπως και πολλοί ψυχολόγοι μου στέλνουν δικούς τους ανθρώπους που παρακολουθούν. Να τονίσω βέβαια ότι δε θέλω να με μπερδεύουν με ψυχολόγο, θέλω τα όρια να είναι ευδιάκριτα.
Μέσα σ’ αυτά τα 20 και πλέον χρόνια, από το 2004 που υπάρχει η Σ.Δ πώς βλέπεις τα πράγματα, πόσο έχουν αλλάξει;
Πάρα πολύ! Κατ’ αρχάς έχει μεσολαβήσει μια οικονομική κρίση που έφερε στην επιφάνεια πάρα πολλά αυτοάνοσα. Μετά ήρθε η πανδημία του Covid 19 που ήταν μια απειλή, ένας πόλεμος. Αυτά τα δύο γεγονότα κυρίως καθόρισαν πολύ τον τρόπο που σκεπτόμαστε, έφεραν ακόμη κατά ένα μεγάλο ποσοστό την βία και την επιθετικότητα που πιά βιώνουμε. Αυτά τα παιδιά που μεγάλωσαν κλειδαμπαρωμένα μέσα στα διαμερίσματα βγαίνουν τώρα και εκφράζουν εξαιρετικό θυμό. Άνθρωποι που έχασαν τις δουλειές τους, γονείς που δεν ασχολήθηκαν όσο έπρεπε με τα παιδιά τους… Αυτή ειδικά η επιθετικότητα με θλίβει και με απασχολεί πάρα πολύ, γιατί βλέπω ότι όλο αυτό το πράγμα αγριεύει.
Υπάρχουν παραδείγματα ανθρώπων που έχουν έρθει στην Σ.Δ και έχουν εκφραστεί με ακραίο τρόπο;
Υπήρξαν δύο περιπτώσεις ανθρώπων που είχαν βαρύ ιστορικό και δεν το είχαν δηλώσει, αν και από ένα σημείο και μετά το καταλαβαίνεις, και εκεί κοίταξα να προστατεύσω γενικά την κοινότητα της Σ.Δ και με χειρουργική ακρίβεια, χωρίς να δημιουργηθούν εντάσεις, έδωσα να καταλάβουν ότι εκεί δεν είναι για όλους.
Εσύ, ως πρωταγωνιστής αυτού του εγχειρήματος το έχεις αισθανθεί ποτέ ένα βάρος το οποίο δεν μπορείς να σηκώσεις;
Κυρίως από τα πρακτικά θέματα κουράζομαι κάποιες φορές, όχι όμως από τους ανθρώπους. Από εκείνους, άργησα, αλλά έμαθα αυτό το στίχο της Δημουλά που λέει: «Πότε επιτέλους εαυτέ μου, θα ωριμάσεις για να καταλάβεις ότι οι άνθρωποι δεν εννοούν πάντα αυτο που λένε;». Ετσι, όταν μιλάω μ’ έναν άνθρωπο έχω πάντα ένα παράθυρο ανοιχτό ότι αυτό που λέει μπορεί και να μην το εννοεί ή να μην το πιστεύει. Έτσι δεν απογοητεύεσαι από τους ανθρώπους, γιατί τα πρώτα χρόνια απογοητευόμουν πάρα πολύ!
Κάποιοι Δάσκαλοι βέβαια λένε, να μην περιμένεις τίποτα για να είσαι ελεύθερος.
Ή περίμενε πολύ λίγα. Δεν μ’ αρέσει να μην περιμένω τίποτα. Περιμένω, γιατί θεωρώ ότι όλες οι σχέσεις είναι δούναι και λαβείν. Και από τους μαθητές μου περιμένω, να πάρω την εξέλιξή τοτς, είναι για μένα το καλύτερο δώρο πώς μου έρχεται ένας άνθρωπος και είναι κλειδωμένος, μπλοκαρισμένος, δυσκολεύεται να πει τ’ όνομά του μέσα στην ομάδα και πώς αυτός ο ίδιος μετά από λίγους μήνες ανοίγει, πώς δυναμώνει η αυτοπεποίθησή του και η αυτοεκτίμησή του και βγαίνει σε μια σκηνή με φως και αρθρώνει λόγο και δουλεύει το σώμα του το οποίο γίνεται εκφραστικό και παύει να είναι κλειδωμένο. Απλά έχω σταματήσει να περιμένω πολλά. Και δεν περιμένω να μου δώσεις αυτό που σου δίνω. Μου φαίνεται αστείο να σου δώσω ένα μήλο και να μου δώσεις κι εσύ άλλο ένα.
Υπάρχει κάποιος από τους μαθητές σου πού να έχει γίνει πλέον γνωστός ηθοποιός;
Φυσικά! Π.χ ο Γιάννης Απέργης, ο οποίος σε συνέντευξή του στο Studio 4 της ΕΡΤ τρεις φορές ανέφερε τ’ όνομά μου και με τη σειρά μου κι εγώ τον ευχαριστώ δημόσια. Το ζητούμενο βέβαια δεν είναι αυτό. Εγώ δεν έχω δραματική σχολή. Απλά είναι άνθρωποι που αγαπούσαν ή σιγά σιγά αγαπούν το θέατρο και τους δόθηκε η ευκαιρία μέσα από εμένα να παίξουν σε παραστάσεις και μετά να προχωρήσουν, να πάνε σε δραματική σχολή κοκ.
Πώς βλέπεις την θεατρική πραγματικότητα σήμερα;
Τραγική! Είμαι ενεργός θεατρικά και δεν θέλω να αφήσω το θέατρο είτε σκηνοθετώντας είτε παίζοντας. Χρόνο με το χρόνο τα πράγματα γίνονται όλο και χειρότερα, απογοητεύομαι όλο και περισσότερο. Δεν έχει καμία σχέση το θέατρο με αυτό όταν ξεκίνησα, μετά την δραματική σχολή. Δεν θεωρώ πια ότι βαίνει ως επάγγελμα, τα επόμενα χρόνια θα είναι χόμπι κι αυτό με στεναχωρεί πάρα πολύ. Έχουν εισχωρήσει στο χώρο μας άτομα που κάνουν 2-3 μήνες κάπου ένα σεμινάριο και δηλώνουν ηθοποιοί και φέρνουν ρόλους και παίζουν. Εκεί πρέπει να επέμβει πολύ σοβαρά το σωματείο μας και μετά η Πολιτεία. Λίγο επιτέλους να οριοθετηθούμε, γιατί έχουμε γίνει «ρούχα μαζί που πλύθηκαν κι έχουνε γίνει ροζ» . Πρέπει ίσως επανέλθει η άδεια του ηθοποιού. Όλοι οι άνθρωποι που εμπλεκόμαστε στο θέατρο έχουμε ευθύνη γι’ αυτό που συμβαίνει!
Μιχάλης Πολυχρόνης
Περισσότερες πληροφορίες για την Συναισθηματική Διαλεκτικη στο https://synaisthimatikhdialektikh.com/
Η φωτογραφία του άρθρου είναι από το Facebook του Στέλιου Καλαθά
