Αν ήμουν επιμελής και τέτοια εποχή, τέλος του χρόνου, κατήρτιζα τις λίστες με τα καλύτερα βιβλία που διάβασα τη χρονιά που μας αφήνει, το ένδοξο 2025, ο «Καιρός Κρυστάλλων» της Ελένης Στελλάτου (Εκδόσεις Πόλις) θα ήταν στις πρώτες θέσεις.
Και χωρίς «λιστες» όμως το βιβλίο αυτό με σαγήνεψε με το ύφος, την ιστορία και τον βασικό του χαρακτήρα.
Ο «Καιρός Κρυστάλλων» είναι μια ελεγεία για τον κόσμο που αλλάζει, την αγάπη που μπορεί να μετατραπεί από ελιξίριο ζωής σε δηλητήριο, και για έναν χαρακτήρα, τον ντρογκερίστα Πέρον, που ζει με ένα μεγάλο βάρος να τον διαμορφώνει και τη στιγμή που όλα συνθλίβονται ή – για να μείνω στο πνεύμα του έργου – όλα σπάνε σε μικρά κομμάτια με εκκωφαντικό κρότο κάνει την προσπάθειά του να αλλάξει, να πετάξει το παρελθόν. Μπορεί και απλώς να κάνει την αναγκαία ανακωχή μαζί του, όπως όλοι μας άλλωστε, για να προχωρήσει μπροστά.
Η ιστορία είναι με λίγα λόγια που προφανώς προδίδουν την ουσία του βιβλίου, ότι σε μια πόλη ο κόσμος αρχίζει να πεθαίνει αφού μετατρέπεται σε πορσελάνη. Η πόλη είναι κάπου, λιμάνι. Έχει και αυτή τα μυστικά της. Ο χρόνος είναι πίσω, παλιά. Η πόλη μπαίνει σε καραντίνα, χωρίς προμήθειες. Ο κόσμος βγάζει τον χαρακτήρα του …εγκλεισμού πασπαλισμένου με τον τρόμο της απώλειας. Ο ντρογκερίστας Περόν, με τα φιαλίδια και τη σχολαστικότητα του μπορεί να δώσει τη λύση. Εκτός αν είναι μέρος του προβλήματος.
Η διήγηση και η γλώσσα της Ελένης Στελλάτου είναι καθοριστικές για την αναγνωστική απόλαυση. Μαζί με την ιδιότυπη παραβολή που επιλέγει για να πει την ιστορία της καταφέρνει να αφήσει ένα σημαντικό λογοτεχνικό αποτύπωμα στη σύγχρονη πεζογραφία.
Παρακάτω θα διαβάσετε τις δικές της σκέψεις και εμπεριστατωμένες απαντήσεις σε απορίες που μου γεννήθηκαν διαβάζοντας, ή μάλλον απολαμβάνοντας τον «Καιρό κρυστάλλων».
Ποιες ιστορίες θέλατε να μας πείτε με τον «Καιρό των κρυστάλλων»;
Την ιστορία ενός ανθρώπου που χρειάστηκε να σηκώσει ένα μεγάλο βάρος, προσωπικό αλλά και συλλογικό. Η υπόθεση διαδραματίζεται σε μια μικρή παραθαλάσσια πόλη, παλιό ορμητήριο πειρατών, κάπου στις αρχές του εικοστού αιώνα. Ο ένας μετά τον άλλον, οι άνθρωποι αρχίζουν να ραγίζουν και να διαλύονται σαν πορσελάνινα εκμαγεία κι ο κεντρικός ήρωας της αφήγησης, ο ντρογκερίστας Περόν, ενώ αναμετριέται ταυτόχρονα με ένα οικογενειακό μυστικό, καταλαβαίνει ότι πρέπει να γίνει ο ήρωας της πόλης. Όχι κάτι εύκολο. Υποψιάζομαι ότι οι αληθινοί ήρωες δεν νιώθουν ποτέ έτοιμοι για ηρωισμούς.
Πώς γεννήθηκε ο «Καιρός των κρυστάλλων»;
Tον Φεβρουάριο του 2022 αφήνοντας πίσω μας μια δύσκολη τριετία, είχαμε αρχίσει να βαδίζουμε πάνω σε κάτι που έμοιαζε με στέρεο έδαφος. Αλλά οι πρώτες βόμβες στην Ουκρανία ήταν ένα σοκ, το μέλλον έγινε πάλι αβέβαιο και η γη άνοιξε ξανά κάτω από τα πόδια μας -τι ήταν αυτό το νέο κακό που μόλις ξεκινούσε; Τελικά δεν βαδίζαμε σε στέρεο έδαφος αλλά σε μια λεπτή επιφάνεια πάγου κι αυτή είναι και η πρώτη φράση του βιβλίου: H λεπτή επιφάνεια του πάγου που θρυμματίζεται το πρωί στη λίμνη.
Είχατε από την αρχή σχεδιάσει τη δράση σε μια γνώριμη εικόνα αλλά ανώνυμη περιοχή; Δεν παίζει ρόλο η «πατρίδα» για τις αντιδράσεις και την κοινωνική αναταραχή της συνθήκης που περιγράφετε στο βιβλίο σας;
Πράγματι, η πόλη δεν έχει όνομα, ο τόπος δεν είναι αυστηρά καθορισμένος κι αυτό το επέλεξα γιατί μου έδινε μια σχετική ελευθερία. Η ιστορία διαδραματίζεται δίπλα στη δική μας πραγματικότητα, σε ένα παράλληλο σύμπαν, κατανοητό και γνώριμο, όπως λέτε, όπου οι άνθρωποι, οι σχέσεις και η δυναμική τους είναι οικεία στοιχεία. Μπορούμε είτε να τους συμπαθήσουμε είτε να τους μισήσουμε και σίγουρα, μπορούμε να τους καταλάβουμε, αυτό ήταν και το ζητούμενο.
Η πόλη πάντως έχει ένα δικό της παρελθόν, στο οποίο έχουν συμβεί τρομερά πράγματα κι αυτό θα έχει τον ρόλο του στην πλοκή· ο ήρωας αναρωτιέται κάποια στιγμή πόσο εύκολα μπορεί να αλλάξει η καρδιά του σκότους.
Αποξένωση – που θυμίζει covid, στοχοποίηση, παραπλάνηση μέσω των εφημερίδων. Είναι ένα κοινωνικό – πολιτικό θρίλερ το βιβλίο σας;
Είναι μια περιπέτεια, λίγο στοχαστική. Οι τριγμοί που οδηγούν σε ρήγματα συμβαίνουν ταυτόχρονα σε πολλά πεδία και τόσο οι διαπροσωπικές και κοινωνικές σχέσεις όσο και οι θεσμοί, θα κλυδωνιστούν. Αρκετοί κάτοικοι θα παραμείνουν απρόσβλητοι, ακέραιοι σωματικά αλλά όχι ηθικά- και ποιο είναι το νόημα της λέξης “ακεραιότητα” σε ένα τέτοιο περιβάλλον; Από μια άλλη οπτική, είναι μια ιστορία για την τρυφερότητα και την σκληρότητα του κόσμου. Και τελικά ο πυρήνας της ιστορίας ακουμπάει στο σώμα που πάσχει και σε όσους φεύγουν – ή έφυγαν- απομονωμένοι μέσα στο εκμαγείο του εαυτού τους, σε κάτι δηλαδή που είναι δύσκολο να γίνει αντικείμενο απευθείας σχολιασμού, μπορεί όμως να το αγγίξει ένα μυθιστόρημα, περισσότερο λεπταίσθητα, ελπίζω.
Ο κεντρικός σας ήρωας είναι ένας καταπιεσμένος άντρας που τελικά παραμένει ανεκπλήρωτος ως προς τα θέλω του. Πώς γεννήθηκε αυτός ο χαρακτήρας;
Θα έλεγα ότι τα “θέλω” του διευρύνονται καθώς προχωράει η αφήγηση, αλλάζει εξάλλου και ο ίδιος, όσο αναγκάζεται να αφήσει την απομόνωση και να βγει στο φως. Όταν συνειδητοποιεί αυτήν την αλλαγή, είναι ήδη πολύ μακριά από τον παλιό του εαυτό. Επίσης, είναι ο μόνος που θα μπορούσε να αφηγηθεί αυτήν την ιστορία και να μας πείσει για την αλήθεια της. Η ίδια η ιστορία δημιούργησε τον αφηγητή της.
Τα μυστικά του παρελθόντος είναι τελικά μια βαριά αλυσίδα που μπορεί να παρασύρει στην άβυσσο;
Μπορεί να είναι μια αλυσίδα που σέρνει κανείς πίσω του, συνεχώς.
Σας απασχολεί η σωματική φθορά και πώς αυτή επηρεάζει τους ανθρώπους;
Ναι, το σώμα είναι στο επίκεντρο αυτού του βιβλίου, γι’ αυτό διάλεξα και την έντονη οπτικοποίηση, το σκοτεινό ρήγμα στην καρδιά που γίνεται ορατό πάνω στο λευκό δέρμα. Στην αληθινή ζωή το σώμα πάσχει, αλλάζει με το χρόνο και παρά την αγάπη που μπορεί να δέχεται τελικά καταρρέει, αν και στο βιβλίο αυτή η συνθήκη αντιστρέφεται, το σώμα καταρρέει όχι παρά την αγάπη, αλλά εξαιτίας αυτής. Ισχύει επίσης ότι οι πιο κοντινοί μας άνθρωποι μπορεί να μας προξενήσουν μεγάλη ψυχική – ή και σωματική- φθορά, με διάφορους τρόπους.
Στα βιβλία αναζητούμε πάντα τον «κακό». Στη δική σας ιστορία ποιος «εκπροσωπεί» το κακό – μήπως είναι τελικά η άλλη πλευρά του εαυτού του κεντρικού ήρωα;
Δεν υπάρχει βασικός κακός, αρκετοί ήρωες μέσα στο βιβλίο έχουν δύο πλευρές και μάλιστα αυτή είναι μια από τις ιδέες που διατρέχουν την ιστορία: το φάρμακο μπορεί να γίνει δηλητήριο, ο φίλος γίνεται εχθρός και το αντίστροφο και κάθε τι μπορεί να έχει δύο όψεις, όπως το φεγγάρι έχει μια σκοτεινή πλευρά που φροντίζει να κρύβει. Ενδιαφέρον το ερώτημα αν ο ντρογκερίστας Περόν με το κατάλευκο δέρμα έχει σκοτεινή πλευρά αλλά η απάντηση δεν είναι μονολεκτική.
Διαβάζοντας το βιβλίο «έβλεπα» και τη σειρά. Είναι πολύ κινηματογραφική η ατμόσφαιρα. Ποιους ηθοποιούς θα βλέπατε στους κεντρικούς ρόλους – το έχετε σκεφτεί ότι θα ήταν μια υπέροχη σειρά;
Η ιστορία αυτή είναι μια περιπέτεια κι είναι φτιαγμένη έτσι ώστε να έχει σασπένς. Ως περιπέτεια, μας το οφείλει. Εκτός αυτού, ο κόσμος που μας περιγράφει ο ήρωας σε χρόνο ενεστώτα, είτε βρίσκεται μέσα στην ντρογκερία του με τα αγαπημένα του φαρμακευτικά φυτά είτε στη βιβλιοθήκη του παρέα με το άγαλμα του μαύρου λιονταριού είτε στα στενά, σκοτεινά δρομάκια της πόλης είναι ένας κόσμος πλούσιος σε εικόνες που φτιάχνουν και την ατμόσφαιρα του έργου. Η ατμόσφαιρα χρειάζεται για την άρση της δυσπιστίας, για να νιώσουμε ότι όλα όσα αφηγείται ο Περόν, τα οποία παρακολουθούμε ενώ συμβαίνουν, αν και παράδοξα, είναι απόλυτα αληθινά.
Ως προς το ενδεχόμενο της μεταφοράς στην οθόνη, θα έλεγα ότι η αφήγηση κυλάει διαρκώς πάνω σε δύο άξονες, την πλοκή και τη γλώσσα -η γλώσσα εμπλουτίζει την πλοκή και η πλοκή επαναφέρει τη γλώσσα- και οποιαδήποτε ανακατάταξη αυτής της ισορροπίας μοιάζει λίγο αγχωτική. Η μεταγραφή σε άλλη μορφή θα δημιουργούσε κάτι εντελώς νέο το οποίο αδυνατώ να προσδιορίσω.
Γιάννης Καφάτος
